Fecha Límite:

15-mayo-2008

Plazo Ampliado

Inscripción

Asistentes

 

Fecha Límite:

30-mayo-2008

Inscripción

Oyentes

 

Resolución óptima 1024 X 768

Actualización 12/05/08

 

 

Resúmenes

 

 

 

 

 

 

Sesión 1

Arqueometría y metodología.

Sesión 2

Sociedades de cazadores-recolectores.

Sesión 3

Primeras sociedades campesinas y megalitismo.

Sesión 4

Edad del Hierro y Protohistoria.

Sesión 5

Época Romana.

Sesión 6

Arqueología medieval.

Sesión 7

Arqueología de gestión.

Sesión 8

Musealización de restos arqueológicos.

Pósteres           Pósteres.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ý subir

 

 

Sesión 1

Arqueometría y metodología.

 

 

 

 

ARQUEOMETRÍA EN EL CASTRO DE SAN CHUIS (ALLANDE, ASTURIAS, ESPAÑA).

 

Marín Suárez, Carlos

Dpto. de Prehistoria. Univ. Complutense de Madrid; curuxu44@gmail.com

Jordá Pardo, Jesús F.

Lab. de Estudios Paleolíticos. Dpto. de Prehistoria y Arqueología. UNED, Madrid; jjorda@geo.uned.es

García-Guinea, Javier

Museo Nacional de Ciencias Naturales, Madrid; guinea@mncn.csic.es

 

El Castro de San Chuis es un poblado fortificado situado en el corazón de las montañas occidentales de Asturias, con una ocupación muy dilatada plasmada en una superposición de estructuras arquitectónicas y niveles arqueológicos atribuibles a la I y II Edad del Hiero y a la Romanización. A partir de los resultados proporcionados por las excavaciones del profesor F. Jordá Cerdá (1962-1963 y 1979-1986) y de nuestros propios proyectos (1997, 2000 y 2001) hemos desarrollado en el castro de San Chuis una investigación arqueométrica estructurada en tres líneas principales: prospección geofísica por georradar, dataciones 14C y análisis de materiales metálicos. El georradar ha permitido detectar en la zona no excavada diversas anomalías interpretadas como restos y derrumbes de muros, estructuras circulares y secuencias completas de la muralla. Hasta el momento contamos con ocho fechas 14C que configuran una amplia secuencia que se extiende desde 920 - 480 cal. BC (2870 - 2430 cal. BP) hasta 100 cal. BC - 540 cal. AD (2050 - 1410 cal. BP). Una de las principales aportaciones es la datación directa mediante radiocarbono de una escoria de fundición de hierro, analizada además por diferentes procedimientos, pudiendo profundizar en el conocimiento de las actividades metalúrgicas de la II Edad del Hierro en el NO de la Península Ibérica.

 

 

La interferometría Holográfica como técnica de análisis no destructivo para la detección de defectos estructurales en materiales de interés artístico y/o arqueológico.

 

Vincitorio, Fabio

Ftad. Regional de Paraná, Univ. Técnica Nacional, Paraná (Argentina); fabiolento@arnet.com.ar

Ramil Rego, Alberto

Dpto. de Enxeñaría Industrial II, Centro de Investigacións Tecnológicas, Univ. da Coruña, Ferrol; aramil@cdf.udc.es

López Díaz, Ana Jesús

Dpto. de Enxeñaría Industrial II, Centro de Investigacións Tecnológicas, Univ. da Coruña, Ferrol; ajlopez@cdf.udc.es

Saavedra Otero, Emilio

Dpto. de Enxeñaría Industrial II, Centro de Investigacións Tecnológicas, Univ. da Coruña, Ferrol; esotero@cdf.udc.es

Yáñez Casal, Armando

Dpto. de Enxeñaría Industrial II, Centro de Investigacións Tecnológicas, Univ. da Coruña, Ferrol; ayanez@udc.es

 

Las técnicas de diagnóstico estructural basadas en láser, aunque ampliamente utilizadas en el ámbito industrial, constituyen una herramienta relativamente novedosa en el ámbito del patrimonio cultural. El interés de estas técnicas, fundamentalmente las basadas en holografía, estriba en que permiten visualizar la integridad estructural de la pieza a partir de las deformaciones que experimenta en respuesta a las variaciones periódicas de las condiciones ambientales (diarias, estacionales, etc.) que se producen en su entorno (museo, sala de exposición, iglesia, etc.).

En particular la interferometría holográfica permite localizar de forma precisa las alteraciones estructurales invisibles que se están produciendo. Dichas alteraciones (grietas, desprendimientos, etc.) ocurren fundamentalmente a nivel microscópico y su estudio requiere una resolución en la detección de los desplazamientos de la superficie del orden de unas pocas micras. Su gran sensibilidad, unida a su carácter no destructivo y al hecho de que las pruebas no afectan a la pieza, la hace muy atractiva en el campo museístico y patrimonial. En este trabajo se muestran los resultados preliminares obtenidos en nuestro laboratorio mediante interferometría holográfica, sobre una estatuilla sometida a pequeñas variaciones de térmicas. Los resultados obtenidos pueden calificarse como prometedores y efectivos en el ámbito museístico y de conservación del patrimonio cultural.

 

 

estudio del conchero del castro de punta atalaia (San cibrao, lugo).

 

Fernández Rodríguez, Carlos

Área de Prehistoria, Univ. de León; cferr@unileon.es

Bejega García, Víctor

Área de Prehistoria, Univ. de León;soypachuezo@hotmail.com

González Gómez de Agúero, Eduardo

Univ. de León. Área de Prehistoria; gomezaguero_@hotmail.com

 

Los trabajos de construcción de un observatorio de aves marinas junto al Faro de San Cibrao (Cervo) pusieron al descubierto los restos de un conchero que permitió conocer la existencia de un asentamiento castreño en una zona actualmente identificada con una pequeña península. La intervención arqueológica de urgencia realizada en el conchero (febrero de 2007) nos permitió tomar una serie de muestras del conchero existente, para su posterior procesado en laboratorio. Los resultados de la analítica realizada, indican una supremacía de la fauna marina, tanto malacofauna como ictiofauna, destacando las especies características de medios rocosos y batidos (lapa -Patella-, percebe -Pollicipes-, erizo -Paracentrotus-, entre otras), tal y como se refleja en el entorno inmediato actual del yacimiento. La presencia de restos óseos de macromamíferos ha permitido reconocer el predominio de las especies domésticas, destacando los ovicaprinos (Ovis y Capra) y bovinos (Bos) frente a suidos (Sus).

Por otra parte, cabe destacar la recuperación durante el cribado de las muestras de restos férricos (pequeñas placas y bolas de menos de 5 mm de diámetro) que pueden ponerse en relación con un trabajo de forja en las proximidades.

Los restantes materiales arqueológicos (principalmente cerámicos) permiten datar el conchero en un momento ocupacional correspondiente a una fase ya romanizada posterior al cambio de Era.

 

 

Clasificación de cerámicas arqueológicas por espectroscopía LIBS mediante la utilización de redes neuronales artificiales: Aplicación a la Terra Sigillata.

 

Ramil Rego, Alberto

Dpto. de Enxeñaría Industrial II, Centro de Investigacións Tecnológicas, Univ. da Coruña, Ferrol; aramil@cdf.udc.es

López Díaz, Ana Jesús

Dpto. de Enxeñaría Industrial II, Centro de Investigacións Tecnológicas, Univ. da Coruña, Ferrol; ajlopez@cdf.udc.es

Yáñez Casal, Armando

Dpto. de Enxeñaría Industrial II, Centro de Investigacións Tecnológicas, Univ. da Coruña, Ferrol; ayanez@udc.es

 

El objetivo de este trabajo es el desarrollo de una metodología basada en la espectroscopia de plasmas inducidos por láser, LIBS, que, mediante la utilización de redes neuronales, permita la clasificación de los fragmentos de cerámicas romanas Terra Sigillata en función de su procedencia. Para ello se ha utilizado un láser de Nd:YAG pulsado operando en el ultravioleta y se han obtenido los espectros LIBS de un total de 36 fragmentos de cerámicas Terra Sigillata procedentes de distintas áreas de producción. Para cada muestra se ha obtenido su espectro LIBS característico que puede considerarse como “huella dactilar” de la misma. Con el fin de automatizar y facilitar la tarea de comparación e identificación de los espectros LIBS se han ensayado distintos algoritmos de redes neuronales artificiales para determinar su eficiencia en la asignación de procedencias y de esta forma optimizar su diseño. Los resultados obtenidos con la red neuronal finalmente propuesta ponen de manifiesto la alta eficacia de esta metodología en la clasificación de las cerámicas Terra Sigillata.

 

 

los restos faunísticos del Castro grande de o Neixón (Boiro, A Coruña): análisis zooarqueológico.

 

Bejega García, Víctor

Área de Prehistoria, Univ. de León;soypachuezo@hotmail.com

Fernández Rodríguez, Carlos

Área de Prehistoria, Univ. de León; cferr@unileon.es

Fuertes Prieto, Mª Natividad

Univ. de León. Área de Prehistoria; mnfuep@unileon.es

 

Las recientes campañas de excavación en el Castro Grande de O Neixón (campañas de 2004 a 2006) han puesto al descubierto un foso que limita la ‘croa’ del poblado por su parte SE. Dicho foso fue colmatado con materiales que se han datado entre los siglos IV-II a.C., y entre los diferentes rellenos se reconoció la presencia de varios niveles de materiales orgánicos, compuestos mayoritariamente por conchas. Estos niveles han sido muestreados durante las campañas de 2005 y 2006, procediéndose posteriormente al análisis de los restos que los componen. Los resultados indican un aprovechamiento del medio marino en el entorno inmediato del yacimiento, caracterizado por un sustrato tanto rocoso como arenoso/fangoso, reconocible por el predominio de especies tales como Mytilus (mejillón), Solen (longueirón), Ostrea (ostra) y Littorina (bígaro). Sin embargo, la presencia de restos ictios resulta muy escasa. Los recursos alimenticios de origen animal se completan con una ganadería dominada por los ovicaprinos (Ovis/Capra) y vacuno (Bos), siendo de menor importancia el porcino (Sus). Entre los mamíferos no consumidos, cabe destacar la recuperación de parte de la cintura pelviana de un perro (Canis). No se han constatado evidencias de caza, aunque sí contamos con una pieza elaborada y diversos fragmentos de asta de ciervo que sugieren la manufactura de objetos en esta materia prima.

 

 

Estudo arqueobotânico das estruturas romanas da Terronha de Pinhovelo (NE Portugal).

 

Tereso, João Pedro

Centro de Investigação em Biodiversidade e Recursos Genética, Univ. do Porto;

Lab. de Paleoecologia e Arqueobotânica do IGESPAR I.P.; jptereso@gmail.com

 

Durante os trabalhos arqueológicos realizados no povoado romano da Terronha de Pinhovelo foram detectadas diversas estruturas domésticas com significativas quantidades de macro-restos vegetais. Entre estas contam-se estruturas habitacionais, áreas de combustão de diferentes tipologias e uma possível estrutura de armazenagem, todas de cronologia baixo-imperial (século IV-V D.C.).

O estudo antracológico e carpológico dos depósitos associados às referidas estruturas evidenciou um conjunto florístico com fortes semelhanças com a realidade que tem sido detectada em outras jazidas do NW peninsular. Assim, o estudo carpológico salientou, entre as espécies cultivadas, um predomínio de cariopses de trigo (Triticum aestivum/durum, T. compactum e T. spelta), acompanhada por quantidades muito significativas de cevada (Hordeum vulgare subsp. vulgare) e de fava (Vicia faba var. minor) que permite pressupor a existência de um sistema de cultivo rotativo e complementar. O estudo do material lenhoso permitiu identificar algumas unidades de vegetação, nomeadamente os bosques de caducifólias (salientando-se os carvalhais de Quercus pyrenaica e Q. faginea), bosques de perenifolias (com Quercus ilex, Q. suber e Arbutus unedo), pinhais de Pinus pinaster e formações arbustivas de Cistus sp., Erica spp. e Leguminosae.

 

 

BioESTRATIGRAFÍA para el Pleistoceno Superior en el Nw Ibérico.

 

Gómez-Orellana, Luis

GI-TTB Lab. de Botánica & Biogeografía, IBADER, Univ. de Santiago, bvgomor@usc.es

Ramil-Rego, Pablo

GI-TTB Lab. de Botánica & Biogeografía, IBADER, Univ. de Santiago, ibader@lugo.usc.es

Muñoz Sobrino, Castor

Dpto. de Biología Vexetal e Ciencias do Solo, Univ. de Vigo

 

La abundancia y distribución de secuencias polínicas procedentes de depósitos turbosos o lacustres que registran los últimos 15.000 BP en el NW Ibérico, ha permitido una correcta evaluación de las condiciones ecológicas imperantes durante este periodo. Por el contrario, para la reconstrucción de amplios periodos del Pleistoceno y más concretamente al último ciclo glaciar se recurre a datos obtenidos en medios kársticos, fruto de la abundancia de yacimientos arqueológicos ligados a estos fundamentalmente durante entre 1960 y 1990. Posteriormente la inadecuación de estos depósitos a las nuevas exigencias de la palinología, ha hecho descender drásticamente el número de estudios. Por otra parte, las secuencias basadas en sondeos oceánicos presentan a su vez problemas tafonómicos que desaconsejan su empleo en la  reconstrucción de la dinámica paisajística de un territorio. En este trabajo se presenta, como alternativa, una secuencia bioestratigráfica para el Pleistoceno Superior obtenida a partir de formaciones sedimentarias fosilizadas que incluyen facies limnéticas que permiten el estudio de la dinámica sedimentaría y las variaciones de las condiciones ecológicas ligadas a fluctuaciones climáticas durante los últimos 100.000 años, para el NW de la Península Ibérica.

 

 

GESTÃO DE SISTEMAS DE INFORMAÇÃO EM ARQUEOLOGIA. A EXPERIÊNCIA DE BRACARA AUGUSTA.

 

Botica, Natália

Unid. de Arqueologia, Univ. do Minho, nb@uaum.uminho.pt

Martins, Maria Manuela

Unid. de Arqueologia, Univ. do Minho, mmmartins@uaum.uminho.pt

 

As Tecnologias da Informação e Comunicação têm apoiado a actividade arqueológica nas suas várias vertentes; desde a recolha de dados, passando pelo seu tratamento, análise e gestão até à sua divulgação. Neste artigo iremos apresentar o Sistema de Informação de Bracara Augusta, caracterizando o seu estado actual, nomeadamente as aplicações de Front Office e Back Office que servem de base ao processo de carregamento de dados, à sua visualização e análise, perspectivando-se a sua evolução futura.

 

 

PROBLEMÁTICAS E METODOLOGIAS EM ARQUEOLOGIA URBANA. O CASO DE VALENÇA DO MINHO, PORTUGAL.

 

Fontes, Luís

Unid. de Arqueologia, Univ. do Minho, lfontes@uaum.uminho.pt

Machado, André

Unid. de Arqueologia, Univ. do Minho, andrepaesmachado@gmail.com

Pereira, Belisa

Unid. de Arqueologia, Univ. do Minho, belisa_vilar@hotmail.com

Pires, Vladimiro

Unid. de Arqueologia, Univ. do Minho

 

No âmbito do “Projecto de Requalificação Urbana do Centro Histórico de Valença”, iniciado em 2004 e promovido pelo Município de Valença, a execução da componente de arqueologia foi adjudicada à Unidade de Arqueologia da Universidade do Minho, estabelecendo-se para o efeito um Protocolo de Colaboração entre o Município de Valença e a Universidade do Minho.

Nesta comunicação pretende-se dar a conhecer a intervenção arqueológica em curso na vila de Valença do Minho, Portugal, discutindo todas as problemáticas que se colocaram previamente e as metodologias adoptadas para responder às exigências de uma intervenção longa e complexa, como o são todas as intervenções em contexto urbano.

 

 

Reconstrução 3d e visualização de dados arquEológicos.

 

Bernardes, Paulo

Unid. de Arqueologia, Univ. do Minho, pbernardes@uaum.uminho.pt

Martins, Maria Manuela

Unid. de Arqueologia, Univ. do Minho, mmmartins@uaum.uminho.pt

Madeira, Joaquim

Univ. de Aveiro, jmadeira@ua.pt

 

Os modelos virtuais são cada vez mais utilizados quer na divulgação de sítios arqueológicos, quer como ferramentas auxiliares do trabalho de investigação dos arqueólogos. Para tal, modelos 3D construídos com base numa interpretação dos dados arqueológicos, ou numa leitura de planos de escavação, podem ser entendidos como maquetas digitais virtuais, que podem ser “desmontadas” para melhor analisar e compreender uma reconstrução de estruturas arquitectónicas encontradas numa escavação, ou a visualização da distribuição espacial dos achados.

Este artigo apresenta: 1) uma metodologia apropriada à reconstrução 3D de sítios arqueológicos, e 2) um protótipo de uma aplicação que disponibiliza um conjunto de funcionalidades sobre modelos virtuais 3D, adequadas à análise arqueológica. As novas leituras, decorrentes da combinação arbitrária de operações de manipulação directa sobre os modelos, em particular “desmontagem” e seccionamento, permitem aos utilizadores do sistema compreender melhor os sítios arqueológicos em estudo.

 

 

Datación por luminiscencia de material arqueológico en el Laboratorio de Geocronología de la Universidade da Coruña: estado de la cuestión.

 

Jorge Sanjurjo Sánchez

Instituto Universitario de Xeoloxía, Univ. da Coruña.

Daniel Fernández Mosquera

Instituto Universitario de Xeoloxía, Univ. da Coruña.

José María Bello Diéguez

Museo Arqueolóxico e Histórico da Coruña; elpater@gmail.com

 

La datación mediante termoluminiscencia de material arqueológico inorgánico, fundamentalmente cerámica u otros materiales que sufrieron calentamiento, es una técnica con aproximadamente 50 años de antigüedad y de uso común internacionalmente. Pese a ello, en España no es una técnica muy empleada y en Galicia puede considerarse pionera en la actualidad. En la última década, avances instrumentales y metodológicos han permitido aumentar la exactitud y precisión del método para datar no sólo el propio material arqueológico sino también el sedimento que lo acoge.

La Unidad de Geocronología del Instituto Universitario de Xeoloxía “Isidro Parga Pondal”-Servizos de Apoio á Investigación de la Universidade da Coruña cuenta en la actualidad con un Laboratorio de Luminiscencia equipado con un lector de Luminiscencia Automático RISØ D-15. En el último año se han podido datar muestras sedimentarias de diferente origen y antigüedad con excelente resultado, y se ha comenzado a trabajar con muestras arqueológicas (sedimentos y cerámicas).

Con el fin de poner a punto los procedimientos analíticos necesarios para la datación por luminiscencia de materiales arqueológicos, hemos partido de muestras de cronología previamente establecida por el tipo de material, por estratigrafía o por otros medios de datación, procedentes de diversos yacimientos arqueológicos, siempre en colaboración con los responsables de su investigación y excavación. 

El programa se desarrolla en fructífera colaboración científica con los laboratorios de Luminiscencia del Instituto Tecnológico e Nuclear (ITN, Lisboa), con los que mantenemos también un programa de intercalibración laboratorial.

En este trabajo se presentan los primeros resultados de estos análisis y se evalúa la eficacia de dichos métodos para estas muestras.

 

 

Secuencia bioestratigráfica para el Pleistoceno Superior en el Noroeste Ibérico. La adopción y expansión de arqueófitos en el NW Ibérico

 

Ramil-Rego, Pablo

GI-TTB Lab. Botánica & Bioxeografía, IBADER, Univ. de Santiag; ibader@lugo.usc.es

Gómez-Orellana, Luis

GI-TTB Lab. Botánica & Bioxeografía, IBADER, Univ. de Santiago; bvgomor@usc.es

Muñoz Sobrino, Castor

Dpto. de Bioloxía Vexetal e Ciencias do Solo, Ftad. de Ciencias, Univ. de Vigo

Rodríguez Guitián M.A.

Dpto. de Produción Vexetal, Escola Politécnica Superior, Univ. de Santiago.

 

Se realiza un análisis de la información arqueobotánica relativa a las especies de plantas cultivadas o aprovechadas por el hombre (flora utilitaria) en el extremo NW de la Península Ibérica, desde el momento de la adopción de la economía productora, hasta la introducción de especies provenientes del Nuevo Mundo.

La información obtenida, procedente de diversos estudios paleobotánicos realizados en los últimos 18 años en Galicia, Norte de Portugal, y Asturias, ha sido complementada, para los periodos más recientes, con datos obtenidos en fuentes documentales. Ello ha permitido caracterizar los diferentes arqueófitos, y la importancia de los mismos en relación con las diferentes etapas culturales, así como impugnar algunas consideraciones vertidas desde el ámbito arqueológico o incluso botánico sobre la presencia, expansión o en su caso regresión de determinadas especies vegetales.

 

 

Ý subir

 

 

Sesión 2

Sociedades de cazadores-recolectores.

 

 

 

Novas consideracións entorno ó xacemento achelense das Gándaras de Budiño.

 

Méndez Quintas, Eduardo

Sección de Xeografía, Historia, Arqueoloxía e Etnografía. Instituto de Estudios Miñoranos; ,edu_mendez5@hotmail.com

 

O xacemento das Gándaras de Budiño é un referente ineludible a hora de tratar as primeiras etapas da presenza humana do noroeste peninsular. Aínda que o xacemento foi escavado en repetidas ocasións (en 1963 por Emiliano Aguirre, entre 1980-82 por Xulio Vidal Encinas e finalmente entre 1991-92 por Dolores Cerqueiro, Mª Luísa Pérez e Anxo López-Felpeto) o coñecemento sobre o contexto xeoestratigráfico, as características e representatividade das industrias é deficitario.

A revisión das series das escavacións antigas, tendo en conta a natureza de cada un dos niveis estratigráficos que as soportan, permite obter unha visión substancialmente diferente da recollida na historiografía arqueolóxica tradicional. Estamos perante unha industria homoxénea (tecnolóxica e cronoculturalmente) propia do achelense da segunda metade do Pleistoceno Medio, resultado da actividade humana na antiga beira do río Louro (actual terraza de + 24 m). A existencia de industria lítica en niveis superpostos, ó episodio fluvial, non responde a ocupacións paleolíticas posteriores, senón a condicións sedimentarias. Estas industrias atópanse redepositadas, a partir do nivel fluvial, e afectadas por procesos de selección sedimentaria.

 

 

Louselas (ribadeo, lugo). un yacimiento del paleolítico inferior en el occidente cantábrico.

 

Ramil Rego, Eduardo

Museo de Prehistoria e Arqueoloxía de Vilalba, director@museovilalba.org

Ramil Soneira, José

Museo de Prehistoria e Arqueoloxía de Vilalba

  

El yacimiento de Louselas está configurado por un conjunto lítico depositada en la Rasa Litoral Cantábrica, adyacente al estuario del río Eo. En diferentes prospecciones superficiales, así como en una intervención con sondeos arqueológicos se han recuperado más de quinientos útiles tallados en cuarcita; entre los que destaca la abundancia de bifaces, protobifaces, así como de hendedores y raederas. Tipológica y técnicamente el conjunto sobresale por su gran homogeneidad, aspecto que nos permite proponer su adscripción al Achelense medio.

 

 

El Final del Musteriense cantábrico: el nivel 20e de la Cueva de El Castillo (CANTABRIA).

 

Sánchez Fernández, Granada

Dpto. de Prehistoria y Arqueología, Univ. Nacional de Edicación a Distancia; gsanchez@bec.uned.es 

Bernaldo de Quirós, Federico

Área de Prehistoria, Univ. de León; decjni@unileon.es

 

En esta presentación exponemos el resultado del estudio tecno-tipológico del nivel 20e de la cueva de El Castillo. Siendo éste uno de los cuatro niveles que forman la Unidad 20 (Musteriense alfa en las excavaciones de H. Obermaier).

Tecnológicamente, el nivel presenta una gran variabilidad. El esquema principal es de tipo discoide unifacial, pero también encontramos esquemas de concepción Levallois y laminar, además de la ya clásica producción de Hendedores.

Tipológicamente, el conjunto es igualmente variado, encuadrándose mejor dentro de un Musteriense Típico y no Charetiense, como se había concluido a partir de las excavaciones de Obermaier.

 

 

el chatelperroniense del noroeste de la península ibérica.

 

Maíllo-Fernández, José Manuel

Dpto. de Prehistoria y Arqueología, UNED; jlmaillo@geo.uned.es

 

El Chatelperroniense en la Península Ibérica es conocido de manera muy fragmentaria, lo que ha provocado adscripciones a éste muy voluntariosas. En esta comunicación se realiza una reflexión en torno al concepto de Chatelperroniense, su caracterización y su problemática a partir de la revisión de tres yacimientos con niveles de ocupación asignados a este tecnocomplejo: Cueva Morín (Cantabria), La Güelga (Asturias) y A Valiña (Lugo).

La estratigrafía del primero de ellos, Cueva Morín, ha sido recientemente puesta en duda al considerar que el nivel Chatelperroniense es producto de un proceso de solifluxión y el material, una mezcla de Musteriense y Auriñaciense. En la Güelga se ha indicado la posibilidad de interestratificación entre el Chatelperroniense y el Auriñaciense. Por último, A Valiña, ha sido, el yacimiento más occidental de ocupación Chatelperroniense, pese a presentar una industria excesivamente poco característica.

Se valorarán cuestiones estratigráficas y tecno-tipológicas para valorar de una manera objetiva el papel de los tres yacimientos en el conocimiento del Chatelperroniense en la Península Ibérica.

 

 

El magdaleniense en la meseta norte. la peña de Estebanvela (SEGOVIA).

 

Cacho, C.

Dpto. de Prehistoria, Museo Arqueológico Nacional, Madrid; carmen.cacho@mcu.es

Martos, J. A.

Dpto. de Prehistoria, Museo Arqueológico Nacional, Madrid; juanantonio.martos@mcu.es

Jordá Pardo, J.

Dpto. de Prehistoria, Univ. Nacional de Educación a Distancia, Madrid; jjorda@geo.uned.es

Yravedra, J.

Dpto. de Prehistoria, Museo Arqueológico Nacional, Madrid; joyravedra@hotmail.com

Avezuela, B.

Dpto. de Prehistoria, Univ. Nacional de Educación a Distancia, Madrid; bavezuela@yahoo.com

Martín Lerma, I.

Dpto. de Prehistoria, Univ. Nacional de Educación a Distancia, Madrid; ignaciomartinlerma@hotmail.com

Valdivia, J.

Dpto. de Prehistoria, Museo Arqueológico Nacional, Madrid; jv_seller@hotmail.com

 

El panorama que se tenía hasta hace unos años sobre el poblamiento de la Meseta en el Paleolítico Superior se ha modificado sustancialmente gracias a las mas recientes investigaciones. A este nuevo marco interpretativo ha contribuido el proyecto multidisciplinar de la Peña de Estebanvela (Segovia) que se viene desarrollando desde 1999. En esta comunicación se presenta la cronoestratigrafía de este yacimiento magdaleniense dentro del contexto peninsular, su registro arqueológico e implicaciones paleoambientales. Por último se trata la explotación del territorio por los grupos humanos que frecuentaban el interior peninsular.

 

 

nuevos datos sobre el paleolítico superior en galicia: la cueva de Valdavara (becerreá, lugo).

 

Vaquero, Manuel; Alonso

Área de Prehistoria, Univ, Rovira i Virgili, Tarragona; manuel.vaquero@urv.cat

Susana; Ameijenda, Alicia

Gómez Merino, Gala

Lombera, Arturo de

Lorenzo, Carlos

Rodríguez Rellán, Carlos

 

El objetivo de esta comunicación es presentar los primeros datos de las excavaciones arqueológicas en la cueva de Valdavara (Becerreá, Lugo). Los trabajos en este yacimiento se iniciaron en 2007, en el marco de un proyecto de investigación sobre el poblamiento paleolítico en la cuenca media del Miño. Los resultados preliminares de los sondeos realizados en esa primera campaña indican la existencia, por debajo de una serie de unidades estratigráficas correspondientes a la Prehistoria Reciente, de evidencias atribuibles al Paleolítico Superior final. Las primeras dataciones radiométricas obtenidas y el registro material recuperado indican que dichas evidencias podrían adscribirse a un Magdaleniense Inferior-Medio, una fase poco documentada hasta el momento en territorio gallego.

 

 

LOS HOMBRES MESOLÍTICOS DE LA BRAÑA/ARINTERO (VALDELUGUEROS, LEÓN): UN HALLAZGO FUNERARIO EXCEPCIONAL EN LA VERTIENTE MERIDIONAL DE LA CORDILLERA CANTÁBRICA.

 

Vidal Encinas, Julio M.

Junta de Castilla y León. Servicio de Cultura de León; videncju@jcyl.es

Fernández Rodríguez, Carlos

Univ. de León. Área de Prehistoria; cferr@unileon.es

Prada Marcos, María Encina

vidaprada@wanadoo.es

Fuertes Prieto, Natividad

Univ. de León. Área de Prehistoria; mnfuep@unileon.es

 

Se presentan las valoraciones preliminares del estudio arqueo-antropológico de un hallazgo casual producido a finales de 2006 en una cavidad situada en la vertiente meridional de la Cordillera Cantábrica: dos cuerpos humanos cuya datación C14 convencional (AMS) ha proporcionado sendas fechas coetáneas, que los sitúa dentro del Mesolítico. Los esqueletos, en muy buen estado de conservación y casi completos, pertenecen a dos hombres adultos jóvenes, de mediana estatura, gráciles y de hábitos diestros. El primero de ellos (Braña-1) se hallaba en conexión anatómica, en posición de decúbito lateral izquierdo flexionado, depositado, sin ningún género de cubrimiento, sobre la superficie de una repisa al final de una galería, al pie de una estalagmita, delimitándose parcialmente el espacio funerario mediante fragmentos de formaciones calcáreas. Este individuo no deparó objeto alguno asociado, si bien está relacionado con restos de ocre. Sus tibias y peronés fueron a caer al fondo de una oquedad, mezclándose con los restos del segundo individuo (Braña-2). El lugar buscado para la colocación de éste fue un pozo o marmita subcircular, parcialmente ocupado por una gran lastra calcárea, bajo la cual se situaron los restos humanos que, a diferencia del anterior, no estaban en conexión anatómica, debido probablemente a circunstancias post-deposicionales. Sin embargo, este individuo apareció asociado al único material arqueológico recuperado: 24 caninos atróficos de ciervo perforados. El hallazgo de la Braña-Arintero presenta, en el estado preliminar de su conocimiento, singularidades muy notables. En primer lugar, se trata del primer hallazgo funerario de restos humanos mesolíticos en la vertiente meridional de la Cordillera Cantábrica, al igual que en el ámbito de la Cuenca del Duero. En segundo lugar, se trata de prácticas funerarias inéditas en este contexto cronológico, realizadas sobre la superficie de la cueva, sin enterramiento propiamente dicho. En tercer lugar, no parecen estar asociados a un lugar de hábitat, pues la exploración de la cavidad no ha dado resultados que lo avalen. Se trataría, por lo tanto, de una cueva de uso exclusivamente sepulcral. Finalmente, los 24 caninos atróficos perforados de ciervo constituyen el mayor conjunto de objetos de esta naturaleza hallado hasta el momento en la Península en circunstancias de naturaleza funeraria, tanto en contextos del Pleistoceno final como del Holoceno.

 

 

la investigación del paleolítico en galicia.

 

Lombera Hermida, Arturo de,

GEPN, Dpto. Historia I. Univ. Santiago de Compostela, alombera@prehistoria.urv.cat

IPHES, Univ. Rovira i Virgili. Tarragona.

 

El estudio del paleolítico en el NW peninsular goza de una larga tradición investigadora que arranca desde la segunda mitad del siglo XIX, pero que debido a diversos factores culturales, investigadores e ideológicos, no ha conseguido fraguar. Otros factores condicionantes son las características del registro arqueológico, con el predominio de los vestigios líticos y yacimientos al aire libre, junto con la escasez de intervenciones arqueológicas y la realización de estudios paleoambientales y geoarqueológicos.

El uso exclusivo de enfoques tipológicos en los análisis líticos junto con la ausencia de programas de dataciones absolutas o estudios de reconstrucción paleoambiental, han sido uno de los principales problemas de la investigación gallega a la hora de integrarlo dentro de los esquemas del poblamiento Paleolítico peninsular y europeo, lo que ha contribuido a su noción de atipicidad y arcaísmo. Si bien esta problemática ya se señalaba en los años setenta del siglo XX, los trabajos de las últimas décadas han contribuido a fomentar y completar el mapa de la Prehistoria arcaica del NW, aunque las iniciativas han sido puntuales y no han podido gozar de cierta continuidad.

 

 

OS ÚLTIMOS CAÇADORES-RECOLECTORES DAS SERRAS DE MÉDIA ALTITUDE DO NO DE PORTUGAL: A SERRA DA CABREIRA, VIEIRA DO MINHO, PORTUGAL.

 

Meireles, José

Unid. de Arqueologia, Univ. do Minho, jmeireles@uaum.uminho.pt

 

Inspirado nas pesquisas levadas a cabo, durante as décadas de setenta e noventa do século passado nas serras setentrionais da Galiza, foi desenvolvido, no NO de Portugal, entre 2001 e 2004, um projecto de investigação, financiado pela Fundação para a Ciência e Tecnologia (FCT), visando reconhecer a presença de um modelo análogo de ocupação identificado com a presença das derradeiras comunidades de caçadores-recolectores.

Esta comunicação pretende dar a conhecer, de forma sintética, os resultados preliminares  alcançados com os trabalhos de prospecção e escavação levados a cabo no âmbito do referido projecto, tendo por objecto particular de estudo a Serra da Cabreira (Vieira do Minho – Portugal).

 

 

una aproximación a los conjuntos del modo 2 tecnológico en la depresión de monforte de lemos (lugo).

 

Lombera Hermida, A. de

GEPN. Dpto. Historia I. Univ. de Santiago; alombera@prehistoria.urv.cat

nstitut Catalá de Paleoecologia Humana i Evolució Social, Univ.t Rovira i Virgili. Tarragona.

Lazuén Fernández, T.

Dpto. de Ciencias Históricas, Univ. de Cantabria.

Rodríguez Álvarez, X.P.

Institut Catalá de Paleoecologia Humana i Evolució Social, Univ.t Rovira i Virgili. Tarragona.

Fábregas Valcarce, R.

GEPN, Dpto. Historia I, Univ. de Santiago.

 

La primera noticia sobre paleolítico en la Depresión de Monforte de Lemos es un bifaz hallado en la aldea de Vilaescura a mediados de los años cincuenta del siglo pasado. Las recientes intervenciones arqueológicas han  proporcionado 30 nuevos sitios paleolíticos al aire libre y más de medio millar de artefactos, la mayoría de los cuales se adscriben al Modo 2. Entre otros sobresalen los yacimientos de As Lamas, con 240 piezas recuperadas en superficie, As Gándaras y Chao de Fabeiro. A pesar de tratarse de hallazgos superficiales, destacan la gran coherencia y homogeneidad de los conjuntos, aunque no se debe minusvalorar la influencia de los efectos postdeposicionales. El presente trabajo es un estudio detallado de los conjuntos adscritos al Modo 2, caracterizados por la importancia de los grandes configurados sobre canto (especialmente los bifaces y triedros) frente a los objetos retocados de menor formato (raederas y denticulados), así como el predominio de estrategias ortogonales y centrípetas en la explotación de los núcleos. Estos hallazgos de la cuenca media del Miño nos permiten relacionarlos con los numerosos yacimientos achelenses de la región ourensana, así como los del Baixo Miño.

 

 

Ý subir

 

 

Sesión 3

Primeras sociedades campesinas y megalitismo.

 

 

 

A ARTE RUPESTRE GALEGA COMO REFERENTE ICÓNICO.

 

Guitián Castromil, Jorge

Santiago de Compostela

Peña Santos, Antonio de la

Pontevedra; antpena99@teleline.es

 

A comunicación trata de analizar a pervivencia icónica da arte rupestre galaica ao longo do tempo, e os mecanismos de manipulación simbólica e de creación de novos significados aos que se ve sometida. Trátase dunha primeira aproximación que pretende salientar o carácter aberto e dinámico da arte rupestre en tanto que referente icónico, e os procesos que rixen o seu uso na actualidade en terreos tais coma a arte, a publicidade ou o diseño.

 

 

Perspectivas sobre a construção da paisagem na Pré-História Recente na Bacia Hidrográfica do Douro: Breves Apontamentos.

 

Vieira, Alexandra

Aluna de Doutoramento em Arqueologia na FLUP/Docente da ESTGM; alexxandra.vieira@gmail.com

 

O trabalho que se está a desenvolver versa sobre a construção da paisagem na Pré-História Recente da Bacia Hidrográfica do Douro. Contempla, em termos administrativos, a região de Trás-os-Montes e Alto Douro e parte da Beira Alta (Portugal), e a Comunidade Autónoma de Castela e Leão (Espanha). O objectivo é criar uma base de dados de sítios da Pré-História Recente a partir da qual se procede à experimentação dos diversos modelos explicativos acerca dos processos de construção de paisagens.

Começamos pela realização do inventário em território português (e esperamos num futuro próximo alargá-lo à região espanhola). A partir da inventariação de forma sistemática desta área de estudo e da sua respectiva cartografia, pensamos que será possível sistematizar distintos modos de construção da paisagem ao longo do período considerado. Nesta comunicação pretende-se abordar estas questões no sentido de tentar perceber de que forma é visível a materialização da passagem de uma comunidade num determinado território. Sabemos que existe uma grande variabilidade ao nível dos "sítios" da Pré-História Recente. Qual a tipologia destes "sítios"? Pensamos que o modelado geomorfológico terá funcionado como elemento constituinte deste processo concorrendo em interacção com os “padrões de vida” das comunidades. Assim, propomos como método de análise a comparação entre geomorfologia e vestígios da ocupação humana no sentido de estabelecer unidades de trabalho que nos permitam equacionar uma leitura de síntese acerca da região em estudo.

 

 

O OUTEIRO DOS LAMEIROS. TAMÉN ARTE RUPESTRE.

 

Vilar Pedreira, Xosé Lois

Instituto de Estudos Miñoranos; vilarestevez@telefonica.net

 

En febreiro  de 1984 foi localizado este xacemento arqueolóxico con máis de 30 superficies con gravados.

Emprázase entre os 180 e os 200 metros. Os petróglifos dispóñense na zona chan (Os Campos e Os Lameiros) que é unha portela entre O Outeiro do Ceboleiro polo sur e O Outeiro dos Lameiros polo norte. Nas paredes deste atopamos unha superficie vertical de 15m. de longo por 5m. de altura onde aparecen representados uns 78 zoomorfos, de seguro cabalos. Tres deles, polo menos, montados. No panel hai tamén figuras abstractas como circos, coviñas e tres motivos únicos: un escaleiriforme, un estreliforme e un óvalo con apéndices e divisións internas como figura central de todo o conxunto.

Na zona baixa hai superficies con circos, coviñas, alfabetiformes, zoomorfos e reticulados (máis de 20).

Dicimos no título “Tamén arte rupestre” porque este espazo da representación é ou foi canteira, lugar de paso entre aldeas, devesa real, tomada (propiedade particular) con forte carga histórica no 36, lugar de pasto e recollida de leña e estrume e límite entre parroquias. Agora tamén un museo ó aire libre por iniciativa da Comunidade de Montes en Man Común de Sabarís.

 

 

El hacha de bronce de tudanca, cantabria.

 

Martínez Velasco, Antxoka

Serna Gancedo, Alís

Bolado del Castillo, Rafael

comandoloma@hotmail.com

 

Se presenta un hacha de talón y anillas del Bronce Final procedente de Tudanca (Cantabria). Esta hacha fue hallada hace cuatro años constituyendo el último ejemplar de este tipo localizado en Cantabria. Se encuentra bien conservado y presenta como particularidad el estar decorada con motivos en zig-zag en ambas caras del talón.

 

 

La industria lítica en pizarra durante la Prehistoria Reciente.

 

Rodríguez Rellán, Carlos

GEPN. Dpto. de Historia I. Univ. de Santiago.

 

Existe, dentro de la literatura especializada, una gran escasez de estudios de referencia sobre materias primas “poco frecuentes” que tendría su origen en lo que podría denominarse una “orientación silexcentrista” de los especialistas. Ello ha implicado a menudo una  concepción de los conjuntos líticos de naturaleza puramente estética, en la que la ausencia de sílex, como a menudo ocurre en los yacimientos del Noroeste,  se ha relacionado con una supuesta imagen de pobreza. Dicha circunstancia ha provocado que tradicionalmente no sólo se hayan ignorado determinadas materias primas como el cuarzo o la pizarra, sino también los gestos y técnicas de talla específicamente aplicados o, lo que es más grave, se haya intentado una translación al estudio de las mismas de la casuística observada en el sílex, obviando las diferencias físicas y mecánicas existentes entre estas rocas.  Si bien en el caso del cuarzo estudios realizados durante las últimas décadas han paliado parcialmente esta situación, las industrias sobre pizarra –con numerosos ejemplos en yacimientos neolíticos y calcolíticos de Galicia, la Meseta Norte o Portugal– siguen siendo en la actualidad ignoradas por los estudios sobre industria lítica.

 

 

Documentación e rexistro da estación rupestre de cova da Bruxa. Muros, A Coruña.

 

Eiroa García, Jorge Juan

Dpto. de Prehistoria, Univ, de Murcia, eiroa@fcu.um.es

Franco Fernández, Manuel Antonio

GEPN, Dep. Historia I, Univ. de Santiago, antonio.franco.fernandez@gmail.com

Rey Castiñeira, Josefa

GEPN, Dep. Historia I, Univ. de Santiago, peparei@usc.es

 

Presentamos os sistemas de documentación, os resultados relacionados coas intervencións de campo realizadas nas campañas 2006 e 2007 nesta estación rupestre e os obxectivos globais nos que se enmarca esta intervención, relacionados coa divulgación escolar e turística da arte rupestre do concello de Muros e de outros xacementos arqueolóxicos.

A fotografía nocturna, os frotados, os calcos e o levantamento topográfico do batolito coa xeoreferenciación dos motivos, que facilitan a representación tridimensional, favorecen o estudio das figuras, das composicións representadas e dos espacios ocupados polos motivos. Todo elo permite unha interpretación estilística con siginificados evolutivos, simbólicos e espaciais. Tamén se evalúan as metodoloxías de rexistro empregadas para adquirir unha fotne de interpretación.

Por outra banda a limpeza do entorno proporcionou datos interesantes sobre a historia dos gravados no afloramento, relacionados coa distribución dos mesmos e incluso sobre a súa factura.

 

 

NUEVOS AVANCES con sig y ANÁLISIS geoespacial en la prehistoria reciente del territorio de la Sierra de Atapuerca, Burgos.

 

Marcos Sáiz, Francisco Javier

Área de Prehistoria, Univ. de Burgos; fms0017@alu.ubu.es

 

Desde 1999 al 2007 se ha desarrollado un Proyecto de Investigación con objeto de analizar la evolución del poblamiento en la Prehistoria Reciente del entorno de la Sierra de Atapuerca, Burgos (DGCYT: BXX2000-1258-CO3-01). El trabajo de campo consistió en la realización de 10 campañas de prospección arqueológica, 8 a macroescala con un método sistemático intensivo de cobertura total sobre 315 Km2, y 2 prospecciones selectivas a microescala sobre los yacimientos. El resultado ha sido la aplicación de un SIG, con una base de datos geoespacial cercana a los 200 yacimientos del Neolítico a la Edad del Bronce. La variabilidad ocupacional que presentan, asentamientos al aire libre, cuevas y estructuras funerarias es proyectada mediante diferentes Modelos Digitales del Terreno (MDT). Se avanza en el Análisis Locacional del emplazamiento de los túmulos y dólmenes megalíticos. De los MDT de densidad se infiere que el entorno de la Sierra de Atapuerca es una de las regiones más intensamente explotadas de la Meseta Norte.

 

 

Nuevos grabados rupestres al aire libre en los alrededores de la localidad de lucillo (león).

 

Vidal Encinas, Julio M.

Junta de Castilla y León. Servicio de Cultura de León,. videncju@jcyl.es

Fernández Rodríguez, Carlos

Univ. de León, cferr@unileon.es

Belnaldo de Quirós Guidoti, Federico

Univ. de León, decjni@unileon.es

Neira Campos, Ana

Univ. de León, ana.neira.campos@unileon.es

Fuertes Prieto, Mª Natividad

Univ. de León, mnfuep@unileon.es

 

 

Se da a conocer un reciente hallazgo de grabados rupestres al aire libre en una zona situada al oeste de la provincia de León, en la comarca de La Maragatería. Los petroglifos, consistentes principalmente en motivos de desarrollo circular, algún cruciforme y cazoletas, se encuentran en sendos bloques de cuarcita/arenisca de forma prismática que no forman parte de un roquedo o afloramiento, sino que, aparentemente, han sido desprendidos intencionadamente y transportados al lugar de su emplazamiento. Éste presenta una gran visibilidad sobre el valle del río Duerna, al pie de la Sierra del Teleno, cadena que separa la Cuenca del Duero de la comarca de La Cabrera (Cuenca del Sil/Miño), limítrofe con la provincia de Ourense. La zona ya había proporcionado algún hallazgo con motivos similares (cazoletas) en las inmediaciones de Andiñuela y, más al sur, en la Valdería, se conoce alguna estación con pintura rupestre esquemática en Morla de la Valdería, territorio que también ha proporcionado hallazgos metálicos del Calcolítico/Bronce Antiguo.

 

 

Análisis traceológico del instrumental lítico de la Sierra Plana de La Borbolla (Llanes, Asturias). Aproximación al estudio de un sitio postpaleolítico al aire libre de la región Cantábrica.

 

Arias Cabal, Pablo

Instituto Internacional de Investigaciones Prehistóricas de Cantabria ,Univ. de Cantabria; pablo.arias@unican.es

Gutiérrez Sáez, Carmen

Dpto. de Prehistoria y Arqueología. FF.LL. Univ. Autónoma de Madrid; carmen.gutierrez@uam.es

Martín Lerma, Ignacio

Dpto. de Prehistoria. Univ. Nacional de Edicación a Distancia; imartin@bec.uned.es

Pérez Suárez, Carlos

 

La Sierra Plana de La Borbolla es un amplio sector de la alineación de rasas litorales elevadas que recorren la costa del oriente de Asturias. El sitio es conocido desde principios del s. XX por la localización en su extremo occidental de la famosa estación de arte esquemático de Peña Tú, así como por el ulterior descubrimiento y excavación de una necrópolis megalítica. Entre 1979 y 1984, dos de los firmantes de este trabajo documentaron una amplia red de sitios al aire libre atribuibles al Mesolítico, el Neolítico y el Calcolítico. En esta comunicación se realiza un análisis traceológico de una selección de instrumentos líticos procedentes de este yacimiento, entre ellos un pequeño conjunto de piezas con pulimentos caracterizables como “lustre de cereal”. Se comenta también el contexto de procedencia de estos materiales, y el significado del análisis funcional para la interpretación del yacimiento. Se discuten también los problemas específicos de los estudios de microhuellas de uso a partir de objetos procedentes de sitios superficiales al aire libre. Por último, se enmarcan los datos proporcionados por la Sierra Plana de La Borbolla en el contexto de la investigación actual sobre el desarrollo de las técnicas agrícolas en el norte peninsular.

 

 

A importância do povoado do Pego no Bronze Final do Noroeste de Portugal

 

 Sampaio,Hugo Aluai

Doutorando da Universidade do Minho e bolseiro da FCT; hugoaluai@gmail.com

Bettencourt, Ana M. S.

Prof. Agregada da Universidade do Minho; bettencourt.ana@gmail.com

Barbosa, Rui

Mestrando da Universidade de Lisboa

Dinis, António

Mestre em Arqueologia pela Universidade do Porto

Cruz, Carlos Simões

Mestre em Arqueologia pela Universidade do Minho

 

A presente comunicação visa dar a conhecer a estação arqueológica do Pego, situada no Noroeste de Portugal, na freguesia de Cunha, distrito de Braga, em plena bacia do Ave. Trata-se de um sítio de pequenas dimensões, que inclui, para além de uma área de presumíveis estruturas de carácter “doméstico”, uma necrópole, inserida no interior de uma cerca delimitadora. Na mesma cerca foi possível reconhecer prováveis deposições, quiçá de carácter simbólico, ao longo da sua vala de fundação, que interpretámos como materialidades associadas a fenómenos de ritualização da vida diária. No contexto do povoamento do Bronze Final do Noroeste de Portugal e da bacia do Ave, em particular, as especificidades do povoado do Pego tornam-no numa estação paradigmática que urge conhecer e compreender na rede de povoamento local.

 

 

Ý subir

 

 

Sesión 4

Edad del Hierro y Protohistoria.

 

 

 

EL REGISTRO FUNERARIO DE TRES CHOPOS-ABARRE (VILLEGAS, BURGOS). PROBLEMÁTICA Y PERSPECTIVAS EN EL ESTUDIO DE LAS PRÁCTICAS RITUALES DE COGOTAS I.

 

Arnáiz Alonso, Miguel Ángel

Área de Arqueología. Univ. de Burgos; arque@ubu.es

Montero Gutiérrez, Juan

Área de Arqueología. Univ. de Burgos; jmontero@ubu.es

 

En este trabajo se lleva cabo el estudio arqueológico y antropológico de los testimonios funerarios recuperados en el yacimiento de Tres Chopos-Abarre (Villegas, Burgos). Tales evidencias no suponen diferencias sustanciales cuantitativas, ni siquiera cualitativas, respecto a lo documentado en otros asentamientos al aire libre adscritos al horizonte cultural de Cogotas I, dado que se han identificado un total de 5 individuos vinculados a contenedores con morfología de hoyo. Más allá de las facetas inherentes al ritual funerario, la propuesta de análisis se hace extensible a la definición espacial de los enterramientos dentro de los lugares de hábitat que si bien no se reconoce en el yacimiento mencionado a causa de no estar excavado, si que es posible advertir algunas pautas de distribución a partir de los registros arqueológicos de otros asentamientos de la cuenca del Duero y de la campiña madrileña. El interés de esta propuesta radica en la discusión planteada en torno a la anomalía (infundada) que constituyen las prácticas funerarias dado su exiguo registro. En cambio, otras consideraciones como las que se sugieren en el presente trabajo, resultado de un enfoque interpretativo apoyado en argumentos no exclusivamente empíricos, valoran la trascendencia de las elaboraciones rituales entre las que se encuentran no solo la inhumación de cuerpos humanos sino también de restos de animales inmolados como mecanismo de presión ideológica, al margen de su materialización funeraria.

 

 

A Segunda Idade do Ferro em trás-os-Montes OCIDENTAL.

 

Fonte, João

Lab. de Arqueoloxía da Paisaxe, Instituto de Estudos Galegos Padre Sarmiento (CSIC-Xunta de Galicia); joaofonte@gmail.com

Sande Lemos, Francisco

Univ. do Minho; sandelemos@gmail.com

Cruz, Gonçalo

Sociedade Martins Sarmento; goncalo.pinhel@gmail.com 

Carvalho, Carla

Câmara Municipal de Montalegre - Ecomuseu de Barroso; ccarvalho@gmail.com

 

No âmbito dos estudos da Segunda Idade do Ferro podem considerar-se, no Norte de Portugal, duas áreas principais: o território dos grandes povoados, que abrange as regiões de Entre Douro e Minho e de Trás-os-Montes Ocidental; o espaço do Nordeste Transmontano, a poente do rio Tuela, onde se destaca o povo dos Zoelae.

Sobre os castros da zona do Entre Douro e Minho existe numerosa bibliografia, enquanto que os povoados do ocidente transmontano (distrito de Vila Real), embora se incluam na mesma unidade paleo-geográfica, são menos conhecidos e citados.

A fim de atenuar essa lacuna, pretende-se, neste texto, desenvolver o estudo do território e povoamento da Segunda Idade do Ferro de Trás-os-Montes Ocidental, analisando-se a sua especifidade no contexto do Noroeste Peninsular.

Para tal, serão tidas em conta diversas variáveis: o quadro geomorfológico e climático; os corredores naturais de circulação; a cartografia dos povoados fortificados; a matriz territorial; os sistemas defensivos e eventuais indicadores de guerra; a estrutura interna dos povoados; as superfícies intra-muros; os registos das poucas escavações realizadas; os recursos económicos; os intercâmbios e contactos com outras zonas.

Em particular serão comparados os dados disponíveis relativos à região de Barroso e ao Planalto de Alijó, incluindo a análise locacional de diversos povoados (Outeiro Lesenho e Castro de S. Vicente da Chã; Castros do Pópulo e Vilarelho) e as diferenças na estrutura da distribuição cartográfica."

 

 

Estruturas de banhos no território dos Bracari: os casos de Briteiros e de Braga.

 

Sande Lemos, Francisco

Univ. do Minho, sandelemos@gmail.com

Cruz, Gonçalo

Sociedade Martins Sarmento, goncalo.pinhel@gmail.com

Fonte, João

Lab. de Arqueoloxía da Paisaxe, Instituto de Estudos Galegos Padre Sarmiento (CSIC-Xunta de Galicia), joaofonte@gmail.com

 

Os chamados monumentos com forno, balneários ou banhos castrejos, têm sido matéria de infindável bibliografia, em particular desde a descoberta ocorrida, nos anos 30 do século XX, na Citânia de Briteiros. Constituem, aliás, um dos ícones da “Cultura Castreja”. Um importante avanço na análise deste tipo de estruturas registou-se na década de 70, com o estudo dos banhos da Citânia de Sanfins. Todavia, persiste a controvérsia sobre os aspectos relativos á sua cronologia e funcionalidade. 

Em 2002 foi escavada uma estrutura de banhos da Idade do Ferro na periferia da antiga cidade de Bracara Augusta com interessantes resultados. Em 2006 procedeu-se ao levantamento dos restos da segunda estrutura de banhos da Citânia de Briteiros, de onde se supõe que tem origem a Pedra Formosa “mãe”. No ano passado (2007) realizou-se uma intervenção nos banhos sudoeste, obtendo-se dados relevantes.

Através desta comunicação pretende-se não só divulgar o resultado dos trabalhos arqueológicos efectuados na Citânia de Briteiros, mas também debater as hipóteses mais credíveis sobre os banhos castrejos. Efectivamente levantam-se novas perspectivas quanto ao significado destes monumentos e também acerca do seu carácter público ou privado. O posicionamento na organização interna dos grandes povoados é outro aspecto fundamental, bem como as simbologias associadas a este tipo de estruturas. Apresenta-se, por último, uma cartografia actualizada que inclui os achados mais recentes e discutem-se as inferências possíveis do mapa das estruturas de banhos descobertas até esta data.

 

 

MONTAÑA Y RECURSOS. aproximación diacrónica al  poblamiento en LAS LORAS (burgos y palencia).

 

García Sánchez, Jesús

Univ. de Cantabria; jesus.garcias@unican.es

 

Se trata de realizar una aproximación metodológica a los espacios de explotación de recursos de los asentamientos de la comarca burgalesa y palentina de Las Loras, comparando los resultados obtenidos para los lugares de ocupación del Hierro II con los pertenecientes al Hierro I. Pretendemos llevar a cabo este análisis integrando diferentes capas de información arqueológica, geológica y geográfica en un Sistema de Información Geográfica (SIG). Un entorno de trabajo que lleva años cobrando importancia en Arqueología, siempre procurando mantener una coherencia metodológica que posibilite la viabilidad de los experimentos, más allá de desarrollar simples descripciones de los ámbitos estudiados con este sistema. Por ello queremos integrar el registro arqueológico convencional y el análisis toponímico del entorno de los asentamientos estudiados, de forma que podamos recopilar información adicional sobre la posible vocación económica de los lugares y las poblaciones sujetas al presente estudio.

 

 

ANÁLISIS DEL UTILLAJE METÁLICO DEL CASTRO GRANDE DE O NEIXÓN (BOIRO, A CORUÑA).

 

González Gómez de Agüero, Eduardo

Univ. de León, gomezaguero_@hotmail.com

 

Las excavaciones realizadas en el Castro Grande de O Neixón, en las campañas de 2003 al 2007, han proporcionado una serie de objetos relacionados con la actividad metalúrgica en el yacimiento. Dicha muestra se compone de crisoles, objetos acabados tanto de base cobre como de hierro, y restos escoriáceos. La mayoría de las piezas se localizaron en diferentes niveles de relleno de un foso situado junto al acceso SE de la croa. Dicho foso se encuentra sellado por un basurero cerámico, datado por cronología relativa entre los siglos IV-II a.C., lo que contextualiza la muestra en el comienzo de la IIª Edad de Hierro, durante los primeros episodios de ocupación del Castro Grande y los últimos en el inmediato ‘Castro Pequeno’. Esta particularidad nos permite analizar el utillaje metálico de una fase que puede definirse como de evolución y transformación de la Cultura Castreña.

 

 

Revisión y estudio de los materiales del castro de Arancedo (El Franco, Asturias).

 

Marín Suárez, Carlos

Dpto. de Prehistoria. Univ. Complutense de Madrid; curuxu44@gmail.com

 

El presente estudio parte de la revisión de los materiales arqueológicos, en su mayor parte inéditos, obtenidos durante las excavaciones de los años 50 en el castro de Arancedo (El Franco, Asturias), dirigidas por el profesor Jordá Cerdá. El estudio de las estructuras allí exhumadas y el análisis de los mencionados materiales arqueológicos, principalmente cerámicos, bajo la metodología de las Cadenas Tecnológico Operativas (CTO), nos permitirá reinterpretar la secuencia cultural del yacimiento y proponer un origen del mismo al menos en la Segunda Edad del Hierro, frente a la tradicional adscripción a época romana. Además, gracias al estudio contextual de la cultura material exhumada en este castro podremos aventurar ciertas interpretaciones sociales, como es el estudio espacial de ciertas artesanías y actividades de mantenimiento. Además, la comparación del lote cerámico prerromano de Arancedo con los de otros castros del occidente cantábrico nos permitirá realizar un estudio regional de las diferentes tradiciones tecnológicas cerámicas. En última instancia se presenta una reflexión sobre el profundo cambio ontológico que supuso la romanización en las sociedades segmentarias cantábricas.

 

 

A rational choice approach to spatial archaeology: settlement decision and social dynamics in the Castro Culture.

 

Rivero Rodríguez, Gonzalo

New York University, gonzalo.rivero@nyu.edu

Barandela Rivero, Israel

University of Sheffield, prp07ib@sheffield.ac.uk

 

Current theories about the evolution of social inequality during the Iron Age in NW Iberia have implications about the distributional pattern of settlements that are not always empirically testable and require pieces of information that will never be available due to the specific nature of the archaeological record. In this paper we analyze the decision of location of hillforts in the Castro Culture in a game-theoretic setting that allows us to move the debate about societal dynamics to a clearer and simpler structure. We critically expose the limits and possibilities of the application of Rational Choice to spatial archaeology and review the evidence for and against the competing theories.

 

 

MATERIAL LÍTICO TALLADO Y PULIMENTADO de YACIMIENTOS DE LA edad deL Hierro en la meseta oriental leonesa: la comarca de los oteros.

 

Pérez Ortiz, Lucía

Área de Prehistoria, Univ. de León, luciaortiz77@yahoo.es

Fuertes Prieto, Mª Natividad

Área de Prehistoria, Univ. de León, mnfuep@unileon.es

 

Se presenta el estudio del conjunto lítico de una serie de yacimientos de la Edad del Hierro leonesa procedente de un proyecto de prospección intensiva desarrollado en los últimos años en la comarca leonesa de Los Oteros. Este material está compuesto tanto por piezas pulimentadas como por elementos tallados. Entre los útiles pulimentados destacan los molinos y hachas, mientras que entre los tallados aparecen sobre todo escotaduras, denticulados y raederas así como dientes de hoz, todos ellos fabricados de forma casi exclusiva sobre lascas. El análisis de las materias primas utilizadas nos permitirá realizar una aproximación a las zonas de aprovisionamiento de estos recursos y, eventualmente, establecer flujos de intercambio con determinadas áreas foráneas.

 

 

Unha aportación o contexto cronocultural e á estructura socioeconómica do castro da Punta do MuÍño (Vigo).

 

Rey Castiñeira, Josefa

GEPN, Dep. Historia I, Univ. de Santiago, peparei@usc.es

Abad Vidal, Emilio

Fundación Centro de Supercomputación de Galicia (Cesga), eav@cesga.es

Calo Ramos, Nuria

GEPN, Dep. Historia I, Univ. de Santiago, jorgag1@hotmail.com

Martín Seijo, María

GEPN, Dep. Historia I, Univ. de Santiago, maria.martin.seijo@gmail.com

Quindimil García, Lucía

GEPN, Dep. Historia I, Univ. de Santiago, luquindi@hotmail.com

Rico Rey, Aldara

Empresa de Arqueoloxía ArchTech Ltd. (Dublín), aldara@arch-tech.ie

Rodríguez Calviño, Manuel

Xunta de Galicia. DX de Patrimonio Cultural, manuelcalvio@yahoo.es

Teira Brión, Andrés

GEPN, Dep. Historia I, Univ. de Santiago, andresteirabrion@gmail.com

 

Presentamos un resumen dos resultados do proxecto subvencionado pola Dirección xeral de Patrimonio, obtidos a traves da análise exhaustiva da cerámica castrexa, as fusaiolas e os restos antracolóxicos e carpolóxicos extraídos nas campañas 2002-2003, dirixidas por Angel Acuña no castro de Punta do Muiño do Vento (Vigo, Pontevedra).

Se trata de unha intervención arqueolóxica sobre materias nos que se pretende un traballo coordinado de diferentes lineas de investigación de unha maneira sistemática a paritir do diseño dunha infraestructura de datos.

A diagnose tipolóxica das cerámicas señala unha ocupación importante do castro durante o Ferro inicial e Ferro medio prerromano –VII-II aC- e son poucas as evidencias relacionadas cunha fase do Bronce final e do Ferro final ou cambio de era. As súas formas e decoracións son propias da tradición oleira das Rías Baixas, pero tamén consumen alguns productos da comarca do Miño, sobre todo as denominadas tixolas.

A análise carpolóxica determinou a existencia dun consumo combinado de froitos cultivados e silvestres, e os resultados obtidos da análise antracolóxica (e das improntas sobre arxila) permitiron definir as especies arbóreas e arbustivas explotadas como combustibles e como madeira de construción e sinalan a importancia que o bosque tiña durante a Idade do Ferro abastecendo de froitos, madeira e leña, e completan os datos sobre as prácticas agrícolas desenvolvidas durante este periodo.

 

 

Técnicas, motivos e organizações decorativas da cerâmica da Idade do Ferro na bacia do Ave: a Citânia de Briteiros como caso de estudo.

 

Silva Ribeiro, J. M.

Câmara Municipal de Felgueiras, jose.silva.ribeiro@gmail.com

Gonçalves Sampaio, H. T. de P. A.

Univ. do Minho; hugoaluai@gmail.com

Sande Lemos, F.

Univ. do Minho; sandelemos@gmail.com

 

A Citânia de Briteiros é um dos povoados proto-históricos mais conhecidos do Noroeste Peninsular, não só pelo facto de ter sido um dos primeiros castros a ser estudados, mas também pelas suas dimensões (24 hectares) e características excepcionais (sistema defensivo, proto-urbanismo, equipamentos públicos). Em Briteiros realizaram-se esacavações amplas no século XIX (Francisco Martins Sarmento) e em meados do século XX (Mário Cardozo). Na década de 70 efectuaram-se sondagens pontuais (Armando Coelho da Silva e Rui Centeno). A partir de 2005 desenvolvem-se campanhas anuais promovidas pela Sociedade Martins Sarmento, em colaboração com a Universidade do Minho. Estas escavações incidiram na zona da acrópole, numa das unidades domésticas, tendo sido registados interessantes dados bem como inúmeros materiais. Neste texto apresenta-se o estudo preliminar da cerâmicas decoradas (técnicas, motivos e organizações), exumadas na Citânia de Briteiros, durante as campanhas de escavação de 2005, 2006 e 2007. Enquadrando, previamente, os objectivos das intervenções arqueológicas referidas, bem como das taxonomias e periodizações em que se insere a amostra cerâmica em estudo, serão, de seguida, explicitados os critérios de análise e as tabelas formais de referência.

Com esta comunicação pretende-se aferir tendências diacrónicas nas técnicas, motivos e organizações decorativas no contexto da Citânia de Briteiros, procurando-se, ainda, determinar a possível existência, de características definidoras de identidade local, por comparação com outros contextos análogos da bacia do Ave e do Cávado, nomeadamente os acervos ceramológicos dos povoados de Santo Ovídio (Ave), S. Julião, Barbudo e Lago (Cávado).

 

 

IDENTIDAD Y ESTILO TECNOLÓGICO EN EL CONTEXTO CASTREXO.

 

Rodríguez Corral, Javier

Univ. de Santiago, jrcorral@usc.es.

 

El propósito de esta comunicación es acercarnos al estudio de la cerámica de la Cultura Castrexa a partir de la noción de estilo tecnológico, subrayando el papel activo de la cerámica en la conformación de estas comunidades. Para tal fin estudiamos un tipo cerámico concreto, Borneiro B, desde un punto de vista tecnológico, técnico gestual y simbólico.

 

 

Investigación e intervencións arqueolóxicas no Castro de Elviña (A Coruña): estado da cuestión.

 

José María Bello Diéguez

Museo Arqueolóxico e Histórico da Coruña, elpater@gmail.com

Begoña González Afuera

Museo Arqueolóxico e Histórico da Coruña.

 

Dende 2002 desenvólvese a fase actual de intervención arqueológica no Castro de Elviña (A Coruña), con traballos de excavación, consolidación, estudios de laboratorio e proxección didáctica, no seo do chamado Proxecto Artabria, promovido e financiado polo Concello da Coruña coa colaboración doutros organismos de goberno (singularmente a Consellería de Cultura da Xunta de Galicia e os Ministerios de Cultura e Fomento).

O obxecto desta comunicación é presentar o estado actual das devanditas investigacións e actuacións, ofrecendo os resultados dos traballos de campo e laboratorio obtidos ata hoxe, que permiten establecer varias fases de ocupación ben diferenciadas por materiais, estructuras e secuencias estratigráficas, así como delimitar áreas de funcionalidade específica nos espacios do castro.

Preséntanse tamén os programas arqueométricos que se desenvolven en colaboración co Instituto Universitario de Xeoloxía “Isidro Parga Pondal” da Universidade da Coruña, e as actuacións de protección e apoio á visita pública que se levan a cabo no Castro de Elviña.

 

 

Ý subir

 

 

Sesión 5

Época Romana.

 

 

 

Los sistemas hidráulicos en los yacimientos urbanos y rurales de la galicia romana. Una nueva perspectiva de estudio.

 

González Soutelo, Silvia

Univ. Autónoma de Barcelona, Investigadora Juan de la Cierva; silviatui2004@yahoo.es

 

En esta comunicación planteamos el interés que tiene el estudio de los sistemas hidráulicos presentes en la realidad arqueológica de época romana en Galicia, como uno de los elementos que aportaría más información a la hora de identificar la organización interna de los diferentes asentamientos de este período.

De esa forma, reconociendo el “ciclo del agua” dentro de estos enclaves, y los diferentes tipos de infraestructuras empleados en cada caso, nos centraremos en la revisión de algunos yacimientos gallegos para establecer nuevas interpretaciones o propuestas de estudio sobre la naturaleza de estos espacios urbanos y rurales de época romana, en el intento de conocer y entender mejor las soluciones arquitectónicas y constructivas llevadas a cabo en cada caso concreto.

 

 

MATERIALES ARQUEOLÓGICOS PROCEDENTES  DE LA VILLA DE PRIAÑES, NORA (OVIEDO, PRINCIPADO DE ASTURIAS).

 

Requejo Pagés, Otilia

Álvarez Martínez, Valentín

GABINETE ARQUEOLÓGICO S.L. Oviedo; gabiarq@las.es

 

Se presenta un conjunto de materiales procedente de la villa de Priañes, identificada en 2003 en el término de Priañes, lugar de la parroquia de Nora, concejo de Oviedo.

Las excavaciones arqueológicas han posibilitado la recuperación de  los restos constructivos de un establecimiento agropecuario de época romana -muy arrasado por los trabajos de  acondicionamiento realizados en la finca- de fundación probable en el siglo IV d. de C. y amortizado por una necrópolis altomedieval.  Más tardíamente, la villa de Priañes aparece documentada en el siglo XII y se vincularía a la vecina capilla de Santiago, localizada en el entorno de la finca.

El lote está integrado por materiales cerámicos, metálicos, vidrio y numerario así como abundantes restos constructivos y enlucidos. El estudio del conjunto remite a finales del siglo IV y segunda mitad del  siglo V d.C.

 

 

Os materiais, as muralhas e as suas interpretações: estratégia baixo-imperial e modelo autarcista no Norte da Lusitânia.

 

Man, Adriaan de

Museu Monográfico de Conimbriga, FCT/UP, adriaandeman@gmail.com

 

É hoje tido por adquirido que as muralhas urbanas do Baixo Império se revestiram de uma dimensão mais ampla do que a da mera retracção topográfica, num contexto de suposta renúncia política. Na verdade, elas integraram um propósito imperial concreto, cuja finalidade estratégica nem sequer parece especificamente militar, sendo de lhes associar funções fiscais e económicas, além das eventuais características representativas.

Algumas estruturas da Lusitânia setentrional evidenciam ligações interessantes com as defesas da Galécia, a nível de formato e cronologia, o que surge reflectido em dados arqueológicos recentes. Neste enquadramento, torna-se necessário considerar não apenas os contornos da fortificação urbana tetrárquica, mas também as suas revalidações particulares em época tardo-antiga.

 

 

Brigantium como centro de consumo de Terra sigillata.

 

López Pérez, Mª. Catalina

Museo de Prehistoria e Arqueología de Vilalba, catuxalp@hotmail.com

 

En esta comunicación se pasará a analizar el flujo comercial que supone la llegada de sigillatas a la ciudad de A Coruña. A partir de los materiales analizados ha de fijarse en torno a las últimas décadas del s. I d. C. la importación de los primeros ejemplares de estas producciones, siendo sin embargo el s. II el momento en el que se registra el mayor volumen de llegada. Este hecho ha de ponerse en relación al desarrollo de la propia ciudad, y al que sea ésta, la etapa de mayor producción de los alfares riojanos. Esta relación sin embargo, resulta un tanto discordante con lo deducido a partir del material anfórico, puesto que en éste encontramos representadas formas que nos sitúan en torno al cambio de era y en siglos incluso anteriores.

En los momentos correspondientes al Bajoimperio, asistimos a una caída en el volumen de estas vajillas, un hecho que coincide con la propia bajada en la producción peninsular de sigillata, y el abandono de ciertas zonas en Brigantium.

 

 

Prospección arqueológica en el yaCIMIENTO ROMANO DE CARRACALLEJA (escarabajosa de cabezas, segovia): primeros datos.

 

Guerra García, Pablo

Arqueólogo profesional; pabloguerragarcia@yahoo.es

 

El poblamiento y la población rural romana en la provincia de Segovia sigue sufriendo la sombra alargada del milenario acueducto, y es que las investigaciones acerca de los yacimientos en entornos rurales son muy escasos a pesar de la abundancia y la calidad de los materiales arqueológicos. El yacimiento de Carracalleja, en la segoviana población de Escarabajosa de Cabezas, cuenta con unas características remarcables como la presencia de abundantes fragmentos de mosaicos en superficie, una más que interesante variedad de cerámica así como elementos constructivos, útiles de metal, etc. En esta conferencia queremos presentar los primeros datos de la prospección realizada en el yacimiento, datos que corroboran la importancia de los valles como paisajes rurales poblacionales desde el siglo II d. C. en toda Castilla y León. La cantidad y la calidad de los materiales confirma así mismo, la relación de este enclave con otros cercanos como Santa Lucía (Aguilafuente), Los Casares (Armuña), Paradinas o Coca. De conseguir ampliar este conocimiento se conocerá de forma más exhaustiva a una población romana que abarcaba el 90% de la sociedad hispana. Profundizar en este medio de vida, “ager versus urbs”, completaremos un campo de conocimiento muy amplio y rico en materiales y formas. El yacimiento de Carracalleja es un claro ejemplo.

 

 

El campamento de moyapán (ayande, asturies).

 

González Álvarez, David

Dpto. de Prehistoria, Univ. Complutense de Madrid; davidviso@hotmail.com

Menéndez Blanco, Andrés

pesicu@gmail.com

Álvarez Martínez, Valentín

Univ. de Oviedo; vam333333@hotmail.com

 

Presentamos con nuestra comunicación los resultados de los trabajos iniciales en relación con un nuevo yacimiento arqueológico descubierto en el concejo de Ayande (SO de Asturies) en julio de 2007: el recinto campamental de Moyapán.

El sitio muestra unas características formales propias de los campamentos romanos del área cantábrica circundante. Después de los primeros trabajos llevados a cabo tras su descubrimiento, y vistas las evidencias arqueológicas con las que contamos en estos momentos, planteamos dos vías principales en cuanto a la posible interpretación del enclave (campamento militar de campaña en el marco de las operaciones de conquista y control del territorio por parte del ejercito romano; o establecimiento militar relacionado con la exploración, el control y la puesta en explotación del paisaje minero circundante).

En los próximos meses trataremos de profundizar y precisar en nuestras observaciones con la realización de trabajos intensivos (de prospección, topografía y delimitación de las estructuras conservadas) gracias a los cuales confiamos en poder contextualizar mejor la significación histórica y funcional de este yacimiento, para situarlo como uno de los referentes sobre los que construir nuestro conocimiento acerca del Noroeste peninsular en época romana.

 

 

BRIGANTIUM Á LUZ DA ARQUEOLOXÍA.

 

Vázquez Gómez, Xoan Luis

Concello da Coruña. xanvazquez@terra.es

 

Catro son os períodos en que poden dividirse os estudos sobre A Coruña, vistos desde o prisma da arqueoloxía.

Unha primeira fase abarcaría ate comenzos do s. XX. Nela englóbanse as crónicas medievais, as referencias ós oríxines míticos da cidade e, sobre todo, os historiadores de finais do s. XIX, co estudo das primeiras estelas aparecidas na  urbe.

A segunda etapa iría desde comenzos do s. XX ate o ano 1985. Nesta subdivisión asistiríamos ó proceso de desenrolo da arqueoloxía, co paso gradual da mera recolección de obxetos ás primeiras escavacións realizadas por J.Mª Luengo na rúa Real e que culmina coa intervención na praza de María Pita, con motivo da construcción dun aparcadoiro soterrado, que supon o lanzamento da arqueoloxía científica na cidade.

Un tercer estadio desenrolaríase entre o ano 1985 e a aprobación do PEPRI da Cidade Vella e Pescadería en 1998. Durante esta fase realizanse diversas escavacións, aproveitando a execución de obras públicas de iniciativa municipal.

O Cuarto período abarca desde a aprobación do Plan Especial ate a actualidade. Desde a entrada en vigor deste Plan a intervención arqueolóxica faise obrigatoria, para toda obra que conleve movimento de terras, dentro do seu ámbito.

 

 

EXPLORAÇÃO AURÍFERA ROMANA EM PORTUGAL.

 

Martins,Carla Maria Braz

BPD da FCT, Univ. do Minho, Braga; carlabrazmartins@clix.pt

 

A última cartografia geral da mineração aurífera romana em Potugal foi publicada por Claude Domergue na década de 90 do século XX.

No âmbito de uma dissertação de doutoramento, aprovada na Universidade do Porto em 2005, procedemos a um inventário das explorações mineiras do território português, tanto em depósitos primários como secundários, efectuando a sua caracterização geológica e mineralógica e definindo sumariamente os diferentes tipos de exploração.

O mapa apresentado nesta comunicação actualiza os dados anteriores, reavaliando a extensão e importância de algumas frentes mineiras referidas na bilbiografia e registando outras inéditas, ou apenas citadas em estudos parcelares.

Por outro lado a actividade mineira, extremamente importante para a economia romana, não se pode analisar de forma isolada. Assim sendo, a partir do estudo precedente, está em desenvolvmento um segundo projecto e cujo objectivo é analisar as transformações operadas na paisagem do conventus bracarense, entre os séculos I a.C. e finais do século II d.C., relacionando as explorações mineiras de ouro, e estanho, com o aproveitamento de outros recursos, designadamente agrícolas. Pretende-se, compreender o modo como a intensa mineração romana contribuiu para modelar a estrutura do território sob influência de Bracara Augusta, estudando também a forma como a actividade mineira se articula com a rede viária e com a malha de povoamento: sedes de civitates, vici, villae e outros aglomerados.

As teorias vigentes sobre a mineração e organização do território no Noroeste Peninsular, baseiam-se, essencialmente, em estudos realizados no convento asturicense, sendo, necessário verificar que processos ocorreram na faixa ocidental do NW, avaliando se houve diferenças assinaláveis e em caso afirmativo, indagando os motivos.

A uniformidade e diversidade, na formação da Hispania, é uma temática que interessa não só aos investigadores portugueses e espanhóis, como também ao conhecimento da História do Ocidente do Império.

 

 

A ACTIVIDADE VIDREIRA EM BRACARA AUGUSTA. ESPECIFICIDADES E RELAÇÕES SOCIOCONÓMICAS.

 

Cruz, Mário da

Bolseiro FCT, Unid. de Arqueologia, Univ. do Minho

 

Com o avanço da investigação em curso, no âmbito do Doutoramento em Arqueologia pela Universidade do Minho, é finalmente possível apresentar aqui uma primeira visão panorâmica do que terá sido a actividade vidreira em Bracara Augusta, não só ao nível da produção local de objectos em vidro como também ao nível da complexa rede de relações económicas e sociais que foi necessário estabelecer. Iremos tentar lançar alguma luz sobre questões tão diversas como: Quando terá sido dado inicio à produção local? Quais os seus momentos de apogeu e declínio? Onde se estabeleceram as oficinas? Que vestígios deixaram? Que matérias-primas utilizaram? Que produtos fabricaram? Qual o seu mercado preferencial? Que relações foram criadas entre os vidreiros e outros artesãos da cidade? Que outras actividades lhe estavam associadas? O que nos diz esta actividade acerca dos habitantes locais, do ponto de vista social, religioso, cultural e económico?.

 

 

A INSULA DAS CARVALHEIRAS E A EVOLUÇÃO DA ARQUITECTURA DOMÉSTICA DE BRACARA AUGUSTA.

 

Martins, Maria Manuela

Unid. de Arqueologia, Univ. do Minho, mmmartins@uaum.uminho.pt

Ribeiro, Jorge

Unid. de Arqueologia, Univ. do Minho

Vilas Boas, Cristina

Unid. de Arqueologia, Univ. do Minho

Magalhães, Fernanda

Unid. de Arqueologia, Univ. do Minho

 

Tomando como referência os trabalhos de escavação realizados entre as décadas de 80 e 90 do século XX num quarteirão da cidade de Bracara Augusta, conhecido por insula das Carvalheiras, procura-se caracterizar a evolução sofrida pelos espaços domésticos da cidade romana, entre o Alto Império e a Antiguidade Tardia.

Ocupado, pelo menos desde o período júlio-cláudio, o quarteirão das Carvalheiras será totalmente preenchido, em época flávia, por uma domus de atrium e peristilo. A casa, com 1 actus de área construída, foi remodelada na primeira metade do século II com a inclusão de um balneum, sofrendo nova reforma nos finais do século III/início do IV, altura em que o espaço perde a sua exclusiva função doméstica. A sucessiva transformação das áreas do quarteirão nos séculos IV e V, mostra uma evolução clara dos anteriores espaços habitacionais, agora ora abandonados, ora transformados em áreas ocupadas de reduzidas dimensões.

De facto, a insula da Carvalheiras constitui um verdadeiro paradigma da evolução do espaço urbano de Bracara Augusta, inicialmente bem balizado por ruas e quarteirões muito regulares, progressivamente alterado pelas transformações sofridas pelos eixos viários, mas também, pela remodelação dos espaços habitados, que tendem a segmentar-se, a reduzir-se e a tornar-se plurifuncionais.

 

 

O CADASTRO DE BRACARA AUGUSTA: METODOLOGIA E RESULTADOS.

 

Carvalho, Helena Paula A.

Unid. de Arqueologia, Univ. do Minho, hcarvalho@uaum.uminho.pt

 

O trabalho que temos vindo a desenvolver sobre o povoamento romano da região de Bracara Augusta permitiu identificar vestígios de um parcelamento centuriado, cuja apresentação constitui o objectivo central desta comunicação. 

A metodologia adoptada no levantamento desta rede de parcelamento, bem como os resultados obtidos na análise da sua modulação e extensão constituem os pontos fundamentais a abordar.

 

 

O TEATRO ROMANO DE BRACARA AUGUSTA.

 

Martins, Maria Manuela

Unid. de Arqueologia, Univ. do Minho, mmmartins@uaum.uminho.pt

Mar, Ricardo

Univ. Rovira i Virgili, Tarragona

Ribeiro, Jorge

Unid. de Arqueologia, Univ. do Minho

Magalhães, Fernanda

Unid. de Arqueologia, Univ. do Minho, mmmartins@uaum.uminho.pt

 

Dão-se a conhecer os resultados das escavações realizadas no teatro romano de Bracara Augusta, que se situa numa área anexa às termas públicas do Alto da Cividade, em Braga, bastante perto do forum da cidade.

Este edifício de espectáculos foi descoberto em 1999, quando se concluíam as escavações das termas, tendo sido objecto de amplos trabalhos de escavação, entre 2003 e 2007, no âmbito de um projecto financiado pelo IPA que visou o seu estudo preliminar. Este estudo procurou identificar as diferentes partes orgânicas do teatro, avaliar o seu estado de conservação e obter elementos de natureza cronológica, quer relativos à sua construção, quer ao seu abandono.

Considerando o vasto conjunto de elementos disponibilizados pelos trabalhos de campo que permitem caracterizar a cavea, a orcheaestra e parte da scaena, apresenta-se uma primeira proposta de interpretação do teatro romano de Braga.

Valoriza-se ainda o enquadramento urbano do edifício, bem como a relevância que o mesmo assume no contexto do urbanismo e arquitectura pública das cidades romanas do NO hispânico.

 

 

O TRAÇADO DA VIA BRACARA-ASTURICA POR AQUAE FLAVIAE, NO CONCELHO DE VIEIRA DO MINHO, PORTUGAL.

 

Fontes, Luís

Unid. de Arqueologia, Univ. do Minho, lfontes@uaum.uminho.pt

Roriz, Ana

anaroriz@gmail.com

 

No âmbito do projecto “Inventário do Património Arqueológico e Arquitectónico de Vieira do Minho”, protocolado entre a Unidade de Arqueologia da Universidade do Minho e o Município de Vieira do Minho, procedeu-se ao estudo do traçado da via romana Braga-Chaves (Via XVII), no território de Vieira do Minho.

É o resultado desse estudo que aqui se apresenta, problematizando, por um lado, as questões metodológicas relacionadas com a compilação e análise crítica das fontes (bibliografia, documentação e tradições orais) e com os níveis de prospecção de terreno e, por outro lado, os contextos arqueológicos que sustentam a proposta de traçado principal por nós estabelecido.

 

 

Epigraphy of the Iberian script. Inscriptions in Northern Spain from Burgos to Ourense.

 

Sauren, Herbert

dino.sauren@mail.tmn.pt

 

Epigraphy is an essential scientific branch performing his functions to decipher and read but also to date better inscriptions of Antiquity. The traditional used classification of the Iberian script neglects the North of Spain and Portugal. The documents found in these regions seem to be more recent, written already during the period of the Roman Republic, but show the same Semitic languages as the inscriptions of the other regions.

The documents found in Northern Spain show specific epigraphic details, which explain the indigenous and Post-Latin phonetic pronunciation and writing. Some Semitic terms got their Latin equivalents.

Three main group can be exposed: 1st the system of taxes in five towns, 2nd bronze objects used in temples and as decoration in houses, one of them showing the influence of Greek mythology, 3rd two documents of burials, rare in the region, one of them is the inscription on a grave of a German soldier, in service of the Roman army, the other an inscribed urn of ashes.

 

 

A região de Macedo de Cavaleiros na civitas zoelarum: dados de investigações recentes.

 

Tereso, João Pedro

Centro de Investigação em Biodiversidade e Recursos Genéticos, Univ. do Porto;  jptereso@gmail.com

 

Trabalhos arqueológicos recentes no município de Macedo de Cavaleiros (NE Portugal) têm vindo a contribuir de forma determinante para o conhecimento regional da ocupação romana, nomeadamente naquele que tem sido consensualmente considerado o antigo território dos Zoelae. Salientam-se as intervenções que decorreram nos povoados da Terronha de Pinhovelo e Cramanchão, e os trabalhos de prospecção realizados no concelho.

Após a conquista romana, a reestruturação do povoamento na região implicou o abandono de muitos povoados e consequente concentração populacional, ao mesmo tempo que se proliferaram as pequenas unidades uni-familiares. Apesar de existirem significativas evidências que apontam para a integração plena dos Zoelae na nova ordem politica, social e económica (marcadamente mercantil) romana, é provável que estas povoações apresentassem uma economia agro-pastoril direccionada principalmente a garantir a sua auto-suficiência.

 

 

Ý subir

 

 

Sesión 6

Arqueología medieval.

 

 

 

ARCAÍSMO Y CONTINUIDAD: LA ARQUELOGIA MEDIEVAL COMO HERRAMIENTA PARA ENTENDER LAS ARTES DEL CUERO LABRADO PORTUGUÉS DEL SIGLO XVI-XVII.

 

Pereira, Franklin

Braga, Portugal; frankleather@yahoo.com

 

Las sillas más antiguas con cuero labrado son datadas del siglo XVI-XVII, de la “época de transición” entre el “mourisco” y el “ao Romano”, usando las palabras de la documentación de los oficios de Lisboa de 1572. Se encuentran distribuidas por museos en Oporto, Viana do Castelo e Pontevedra. Los diversos motivos hechos con gubia en “v” cortante en cuero vacuno reciben aún la tradición califal ibérica, lo que marca el peso de la cultura andalusí, siglos después de Portugal tener prácticamente su geografía actual; marca también estos motivos como parte de una elite, no más musulmana, pero cristiana, que los sabia apreciar; también muestran que es el antiguo Gharb al-Andalus el depositario del legado de las artes musulmanas. Para llegar a este entendimiento, es necesario ver los labrados de muy cerca, e hacer paralelismos con la arqueología medieval, en particular el textil, marfil, mármol, arquitectura, cerámica, iluminura o joyería.

Tendremos entonces el repertorio de la gramática ornamental mudéjar, e una ventana abierta para visionar los cueros artísticos medievales, que prácticamente no han sobrevivido los siglos. Este es el objetivo de esta comunicación.

 

 

CERÁMICAS LEONESAS EN LA ALTA EDAD MEDIA.

 

Martínez Peñín, Raquel

Dpto. de Historia, Univ. de León; rmarp@unileon.es

 

Este trabajo se centra en el estudio de la secuencia altomedieval de algunos de los principales asentamientos rurales del alfoz de la urbe leonesa. Para alcanzar este objetivo analizamos -desde un punto de vista técnico, morfológico y ornamental- un conjunto de recipientes cerámicos de fabricación local, adscritos a lo que tradicionalmente se conoce como “cerámica gris leonesa”.

 

 

BRAGA MEDIEVAL: A FERRARIA E A DEFENSA DA ZONA DA “PORTA NOVA”.

 

Fontes, Luís

Unid. de Arqueologia, Univ. do Minho, lfontes@uaum.uminho.pt

Roriz, Ana

anaroriz@gmail.com

Sousa, Ana

sousa.aca@gmail.com

Machado, André

andrepaesmachado@gmail.com

Braga, José

josedacasacorreia@gmail.com

Filipe, José

zefilipeferreira@gmail.com

Sendas, José

jssendas@hotmail.com

Catalão, Sofia

sophiecatalao@gmail.com

 

No âmbito do “Projecto de Salvamento de Bracara Augusta”, procedeu-se à escavação arqueológica da antiga “Casa Grulha”, na rua dos Biscainhos, junto ao Arco da Porta Nova.

Nesta Comunicação pretende-se explicitar as metodologias de intervenção no contexto urbano de Braga e dar a conhecer uma síntese dos resultados obtidos, noticiando a identificação arqueológica de uma ferraria medieval, das diversas fases construtivas da cerca medieval associadas ao postigo da “Porta Nova” e da evolução urbana moderna do quarteirão extramuros.

 

 

Los niveles medievales de la Torre de Hércules: caracterización arqueológica y datación mediante TL y OSL.

 

José María Bello Diéguez

Museo Arqueolóxico e Histórico da Coruña, elpater@gmail.com

Jorge Sanjurjo Sánchez

Instituto Universitario de Xeoloxía, Univ. da Coruña.

Daniel Fernández Mosquera

Instituto Universitario de Xeoloxía, Univ. da Coruña.

 

Durante la excavación realizada a los pies de la Torre de Hércules, que uno de nosotros1 codirigió con el Dr. Caballero Zoreda, salieron a la luz una serie de estructuras medievales que parecen corresponder con un pequeño edificio que se adosó a la construcción romana a modo de cocina. En su interior y exterior se alternaban capas de tejas caídas de la techumbre incendiada con niveles de sedimentos conteniendo abundantes restos, principalmente cerámicos.

Una buena cantidad de carbones de esos niveles habían sido previamente datados por el Instituto de Química-Física “Rocasolano” (CSIC, Madrid) y por el ICEN (Lisboa). Muestras de tejas han sido datadas ahora por luminiscencia en los laboratorios del Instituto Universitario de Xeoloxía de la Universidade da Coruña, obteniéndose resultados coherentes con los anteriores y con la cronología arqueológica proporcionada por estratigrafía y materiales.

Dar a conocer los niveles medievales de la Torre y los resultados cronológicos obtenidos es el objetivo de esta comunicación.

 

 

Ý subir

 

 

Sesión 7

Arqueología de gestión.

 

 

 

O XACEMENTO DA VILLA ROMANA e poboado medieval de area (viveiro, LUGO).

 

Ramil González, Emilio

AXA Arqueoloxia, ramilgonzalez@terra.es

 

A escavación arqueolóxica do xacemento de Area-Viveiro, campaña 2007, aporta datos para o coñecemento do xacemento arqueolóxico tanto dende o punto de vista da investigación, como para realizar un proxecto de valorización patrimonial do mesmo.

Confirmamos sen dubida a exhumación de parte dunha villa romana tardía, coa súa parte residencial e a parte productiva (factoría de salazón), e superposta á mesma, parte dun poboado medieval.

Recuperase durante a intervención numeroso material arqueolóxico relacionado coas dúas ocupacións, no xacemento. Relacionado coa villa romana, os muros das habitacións están estucados, estuco monocromo e bicromo, incluso con motivos vexetais. Recuperase abundante material constructivo, ladrillo, tégulas, ímbrices, lousa, así como material ergolóxico, cerámica común, con engobe roxo, terra sigillata, e material orgánico, osos, cunchas.

Relacionado coa ocupación medieval, ademais de cerámica fundamentalmente bordes con solapa vertical, tipoloxías claramente medievais, así como tamén material orgánico, destacaremos dous numismas medievais entre os séculos XI-XV.

 

 

ARQUEOLOXÍA NAS OBRAS DE EMERXENCIA DO MOSTEIRO DE MELÓN (OURENSE).

 

Ramil Rego, Eduardo

Palladium Estudio de Arqueoloxía, S.L., e-ramil@teleline.es

 

Con motivo das obras de emerxencia desenroladas no Mosteiro de Santa María de Melón (Melón, Ourense), sufragadas polo Ministerio de Vivienda, realizáronse unha serie de intervencións arqueolóxicas centradas no estudio das fábricas do conxunto monástico; encamiñadas tanto cara á consecución dunha maior precisión cronolóxica das diferentes fases constructivas, como para a documentación das actuacións de desmontaxe e remontaxe dos paramentos murarios e claustrais. Esta comunicación recolle os datos máis representativos das intervencións levadas a termo.

 

 

sONDAXES ARQUEOLÓXICAS VALORATIVAS NUNHA PARCELA SITUADA NO ENTORNO DO XACEMENTO ARQUEOLÓXICO DE pUNTA ATALAIA, SAN CIBRAO- cervo (lugo).

 

Castro Vigo, Eva

evavigo13@hotmail.com

 

As sondaxes valorativas localízanse nunha parcela urbanizable do entorno do xacemento arqueolóxico de Punta Atalaia, concello de Cervo, en Lugo, na coñecida como a península de San Cibrao. Trátase dunha parcela sita no entorno dun castro que entraría dentro da tipoloxía de castro costeiro, por mor da súa ubicación, nunha punta costeira.

Tras a súa recente catalogación, debido a unhas obras públicas previas, foi precisa  unha intervención arqueolóxica valorativa (3 e o 28 de setembro do 2007). Ésta consistiu na escavación por medios manuais dun total de nove sondaxes arqueolóxicas. Ditos traballos ofrecen unha lectura estratigráfica, un recoñecemento do estado e conservación dos restos arqueolóxicos e a recuperación do material asociado a dita estratigrafía. Unha das primeiras conclusións que poidemos sacar foi unha periodización da ocupación do solo nas sondaxes feitas, na parcela que nos ocupa, temos evidencias dunha ocupación moderna-contemporánea, unha ocupación medieval (moeda de Alfonso X) e unha ocupación galaico-romana (I a.C. ó II d.C.) no momento de uso primeiro do poboamento.

 

 

A EVOLUÇÃO DA MORFOLOGIA URBANA DE BRAGA: UMA ABORDAGEM MULTIDISCIPLINAR.

 

Ribeiro, Maria do Carmo

Unid. de Arqueologia, Univ. do Minho, mcribeiro@uaum.uminho.pt

Mar, Ricardo

Univ. Rovira i Virgili, Tarragona

Martins, Maria Manuela

Unid. de Arqueologia, Univ. do Minho, mmmartins@uaum.uminho.pt

 

Apresenta-se um balanço dos objectivos, metodologias e resultados obtidos no desenvolvimento de um projecto de investigação desenvolvido entre 2003 e 2007, no âmbito da análise da evolução morfológica do espaço urbano da cidade de Braga.

O conhecimento que actualmente possuímos sobre as diferentes formas urbanas que se sucederam em Braga, bem como as transformações morfológicas ocorridas que caracterizaram a evolução do espaço urbano de Braga foi possível graças à utilização de uma metodologia multidisciplinar que valorizou a análise dos componentes em que o espaço físico pode ser categorizado, designadamente, o plano urbano, o sistema viário, as parcelas, os quarteirões e o tecido histórico construído.

O estudo da topografia histórica da cidade privilegiou o cruzamento de diferentes fontes de informação nas quais se incluem as fontes arqueológicas, as iconográficas e cartográficas, as histórico-documentais, mas, também, as marcas materiais fossilizadas na paisagem urbana e no edificado actual.

Deste modo, foi possível realizar uma abordagem das características morfológicas das diferentes fases de ocupação da cidade, bem como uma análise diacrónica das sucessivas alterações topográficas que ocorreram na cidade desde a época romana até aos inícios da época moderna.

 

 

Ý subir

 

 

Sesión 8

Musealización de restos arqueológicos.

 

 

 

INTEGRACIÓN Y PUESTA EN VALOR DE LA NECRÓPOLIS TARDORROMANA DE PAREDES EN EL COMPLEJO COMERCIAL  “PARQUE PRINCIPADO” (SIERO, PRINCIPADO DE ASTURIAS).

 

Requejo Pagés, Otilia

Álvarez Martínez, Valentín

Gabinete Arqueológico S.L. Oviedo; gabiarq@las.es

 

Con motivo de la construcción del complejo comercial Parque Principado se planificaron una serie de actuaciones arqueológicas previas y paralelas a la ejecución de las obras que propiciaron el descubrimiento y conservación de la necrópolis tardorromana de Paredes.

Los trabajos Arqueológicos se desarrollaron durante un año y afectaron   a los 300.000 m2 de la parcela.

Una vez concluidos los trabajos arqueológicos se definió un proyecto arqueológico-arquitectónico para la puesta en valor e integración de los restos arqueológicos en el complejo comercial.

La integración ha incidido en la delimitación del espacio arqueológico y   en la  preservación de los elementos arqueológicos: señalización de las fosas de inhumación, reconstrucción y recreación de  la tumba más representativa con muretes de ladrillo y cubierta a capucina y reproducción de las ofrendas funerarias.  En el itinerario que recorre el espacio arqueológico se han instalado paneles explicativos sobre los restos recuperados, materiales arqueológicos y explicación del contexto histórico y ambiental de la época.

 

 

PROXECTO DE MUSEALIZACIÓN DE XACEMENTOS ARQUEOLÓXICOS NO CONCELLO DE VILALBA (LUGO).

 

Ramil Rego, Eduardo

Museo de Prehistoria e Arqueoloxía de Vilalba, director@museovilalba.org

Carnero Vázquez, Ofelia

Dpto. Catalogación, Museo Provincial de Lugo, opheleia@museolugo.org

 

Preséntase un proxecto de posta en valor dunha serie de xacementos arqueolóxicos emprazados no Concello de Vilalba para articular unha ruta vencellada ó Programa Educativo do Museo de Prehistoria e Arqueoloxía de Vilalba, pero que a súa vez poida ser aproveitada por outros usuarios en visitas colectivas ou individuais. A intervención deseñada centrarase nun acubillo paleolítico, nunha anta con gravuras, nunha penachantada en nun castro; deste xeito nunha visita cunha duración inferior á media xornada poderanse visitar restos dende a Idade da Pedra Lascada, ate a Idade do Ferro.

As actuacións deseñadas de obra civil serán mínimas para atenua-lo impacto no medio circundante, o proxecto fai fincapé na preservación dos elementos e a súa acomodación para acoller visitas, na consolidación e/ou apertura de pequenas sendas peonís, e, especialmente, na colocación de fitos sinalizadores e paneis explicativos.

 

 

TRABALLOS ARQUEOLÓXICOS para posta en valor do castro de alobre (Vilagarcía, Pontevedra).

 

Tomás Botella, Víctor

vtomasbotell@gmail.com

 

O Castro de Alobre é un dos xacementos con máis abondosas referencias bibliográficas de Galiza. O seu emprazamento xeográfico, vinculado á evolución histórica e o desenvolvemento urbano de Vilagarcía de Arousa, fixo posible que, desde a 2ª metade do século XIX, a execución de obras públicas permitiran o recoñecemento e estudio de restos arqueolóxicos deste enclave castrexo.

O crecemento urbano de Vilagarcía, especialmente o que se refire á creación da súa superficie portuaria, ten afectado gravemente á configuración do xacemento e a súa potencialidade arqueolóxica, pero, nembargante, aínda hoxe é lembrado como o soar orixinal desta cidade.

Recoñecéndoo así, desde o ano 2001 o Concello de Vilagarcía de Arousa promove a súa posta en valor dentro dun programa de revalorización e mellora do seu contorno urbano. Isto está a supoñer unha nova oportunidade para a investigación no xacemento, actualmente en curso, así como para evidenciar as tensións que xera a “apropiación” para uso cultural deste espazo desde os poderes públicos, tamén en curso de resolución.

 

 

Ý subir

 

 

Pósteres

Pósteres

 

 

 

perfiles de composición en profundidad de cerámicas romanas Terra Sigillata mediante espectroscopía de plasmas inducidos por laser (LIBS).

 

López Díaz, Ana Jesús

Dpto. de Enxeñaría Industrial II, Centro de Investigacións Tecnológicas, Univ. da Coruña, Ferrol; ajlopez@cdf.udc.es

Nicolás Costa, Ginés

Dpto. de Enxeñaría Industrial II, Centro de Investigacións Tecnológicas, Univ. da Coruña, Ferrol; gines@cdf.udc.es

Mateo Oresnes, Mª Paz

Dpto. de Enxeñaría Industrial II, Centro de Investigacións Tecnológicas, Univ. da Coruña, Ferrol; pazmateo@udc.es

Ramil Rego, Alberto

Dpto. de Enxeñaría Industrial II, Centro de Investigacións Tecnológicas, Univ. da Coruña, Ferrol; aramil@cdf.udc.es

Yáñez Casal Armando

Dpto. de Enxeñaría Industrial II, Centro de Investigacións Tecnológicas, Univ. da Coruña, Ferrol; ayanez@udc.es

 

En la técnica LIBS un haz láser pulsado se hace incidir sobre la superficie de una muestra dando lugar a la formación de un plasma. El análisis de la luz emitida por el plasma aporta información detallada sobre la composición elemental de la zona alcanzada por el láser. Haciendo incidir repetidamente el haz sobre un mismo punto de la pieza pueden realizarse análisis capa a capa y obtener perfiles de composición en profundidad. Esta es una de las importantes ventajas de LIBS frente a otras técnicas convencionales; especialmente cuando se trata de muestras con varias capas de composición diferente como es el caso de la cerámica Terra Sigillata donde se pueden diferenciar claramente el barniz o engobe y la pasta cerámica. En este trabajo se presentan los perfiles de composición en profundidad, reportados por primera vez en la literatura, de distintas muestras de cerámica Terra Sigillata. En la mayoría de los casos analizados los elementos calcio y hierro fueron los que mejor definen la transición entre el engobe y la pasta; mostrándose en todos los casos unos engobes enriquecidos en hierro frente a unas pastas más ricas en calcio.

 

 

Identificación de pigmentos antiguos mediante Espectroscopía de plasmas inducidos por láser (LIBS).

 

López Díaz, Ana Jesús

Dpto. de Enxeñaría Industrial II, Centro de Investigacións Tecnológicas, Univ. da Coruña, Ferrol; ajlopez@cdf.udc.es

Mateo Oresnes, Mª Paz

Dpto. de Enxeñaría Industrial II, Centro de Investigacións Tecnológicas, Univ. da Coruña, Ferrol; pazmateo@udc.es

Álvarez Feal, Carlos

Dpto. de Enxeñaría Industrial II, Centro de Investigacións Tecnológicas, Univ. da Coruña, Ferrol; jcalvarez@udc.es

Ramil Rego, Alberto

Dpto. de Enxeñaría Industrial II, Centro de Investigacións Tecnológicas, Univ. da Coruña, Ferrol; aramil@cdf.udc.es

Yáñez Casal Armando

Dpto. de Enxeñaría Industrial II, Centro de Investigacións Tecnológicas, Univ. da Coruña, Ferrol; ayanez@udc.es

 

Diversos estudios han demostrado la utilidad de la espectroscopía de plasmas inducidos por láser, LIBS, para la identificación de la composición elemental de los pigmentos utilizados en policromías de interés artístico y/o arqueológico. Ello es debido, principalmente, a que se trata de un método microdestructivo, que permite un análisis rápido y no requiere fragmentación de la pieza ni condiciones ambientales especiales para su realización. Por otra parte la capacidad de LIBS para obtener perfiles de composición en profundidad es una ventaja muy importante frente a otras técnicas analíticas convencionales. En este trabajo presentamos los resultados obtenidos en la caracterización de diversos pigmentos que han venido siendo utilizados desde la antigüedad así como la posibilidad de diferenciarlos de otros más modernos mediante LIBS. Para ello se han preparado muestras con diversos pigmentos comerciales y se ha utilizado un láser de Nd:YAG operando a la longitud de onda de 355 nm para obtener los espectros característicos de cada pigmento. Los resultados obtenidos se han aplicado a la identificación de los pigmentos utilizados en distintas piezas reales de madera policromada así como a la obtención de las estratigrafías confirmando la validez de esta metodología.

 

 

ESTRATEGIAS DE ADQUISICIÓN DE RECURSOS LÍTICOS DURANTE EL PALEOLÍTICO INFERIOR EN EL VALLE DEL SELLA (ORIENTE DE ASTURIAS).

 

Fernández Irigoyen, Javier

Ruiz Fernández, Jesús

Facultad de Geografía e Historia, Univ. de Oviedo; raitan2@hotmail.com

 

En este trabajo examinamos las materias primas en las que está realizada la industria lítica inferopaleolítica localizada en diferentes niveles de terrazas fluviales del río Sella. Un total de 187 piezas, donde destaca la presencia de bifaces, picos triedros, cantos tallados, hendedores y raederas. Geológicamente en la cuenca media y baja de este río asturiano existen dos ámbitos morfoestructurales diferenciados: Por un lado, el zócalo Paleozoico compuesto de cuarcitas ordovícicas y pizarras del Carbonífero; y por otro, una serie de materiales cretácicos y neógenos, compuestos por arcillas, margas, areniscas y conglomerados. En esta zona de Asturias, estos materiales están asociados a la Depresión Prelitoral asturiana. En el sustrato Paleozoico aparece una cuarcita de grano grueso de mala calidad, y que por tanto no presenta buenas condiciones de talla. Por el contrario, allí donde el río pisa los terrenos de la Depresión Prelitoral, aparecen cantos rodados de una cuarcita de grano muy fino de gran dureza y calidad, estas características la hacen propicia para la talla lítica. Durante el Paleolítico Inferior se seleccionaba la materia prima del entorno del valle y se utilizaba un tipo u otro de cuarcita dependiendo del útil a realizar. Por ejemplo, los bifaces están hechos sobre cuarcitas de grano fino, y por el contrario la totalidad de los hendedores se realizaron sobre cuarcitas de grano grueso.

 

 

O Paleolítico Antigo na conca baixa do río Miño: o xacemento de Portomaior.

 

Méndez Quintas, Eduardo

Sección de Xeografía, Historia, Arqueoloxía e Etnografía. Instituto de Estudios Miñoranos ,edu_mendez5@hotmail.com

 

A existencia de industrias ó longo das dúas beiras do río Miño é algo sabido de antigo. Desgraciadamente na maior parte dos casos estamos perante pezas illadas ou lotes con un débil ou inexistente control estratigráfico. Esta circunstancia limita o alcance das conclusións que se poden tirar deste tipo de localizacións, que normalmente se limitan a valoracións de orde tipolóxica, de escasa fiabilidade por outra banda.

O descubrimento do xacemento de Portomaior ben a rachar definitivamente con esta tendencia. Este amosa unha secuencia estratigráfica de uns 5 m de espesor, no que se diferencian catro unidades sedimentarias de orixe fluvial, aluvial e eólica, sobre as facies de fondo de canal da terraza de +28 m do río Miño. A industria lítica está presente en tódolos niveis estratigráficos diferenciados. As características tecnotipolóxicas do groso dos materiais indican que estamos perante industrias tipicamente achelenses propias do Pleistoceno Medio. 

 

 

o magdaleniense na terra cha (LUGO).

 

Ramil Rego, Eduardo

Museo de Prehistoria e Arqueoloxía de Vilalba, director@museovilalba.org

Ramil Soneira, José

Museo de Prehistoria e Arqueoloxía de Vilalba

 

Aún en día, tras cuarenta años del descubrimiento de los primeros restos del Paleolítico superior en Galicia, parece no haberse despejado completamente la incógnita que planteaban Henri Breuil y Georges Zbyszewski en 1942, cuando se preguntaban que habría pasado en nuestra tierra, “auténtico finisterre”; pues a su juicio la ausencia de sílex y cuevas en ella, añadido a su difícil topografía la harían poco deseable para los hombres y mujeres del Paleolítico superior. En este póster se incide sobre la existencia de los cuatro abrigos magdalenienses más importantes del área de Vilalba, al tiempo que se muestran diferentes útiles realizados en sílex y otras materias primas, y se presentan otros datos relevantes proporcionados por las intervenciones que en estos yacimientos se han realizado desde finales de los años sesenta del siglo anterior.

 

 

Estudio preliminar del mobiliario cerámico medieval procedente del Castrum Iudeorum (León).

 

Martínez Peñín, Raquel

Dpto. de Historia, Univ. de León; rmarp@unileon.es

 

En las excavaciones arqueológicas practicadas en el Castrum Iudeorum (Puente Castro, León) entre los años 1999 y el 2005, se exhumaron parte de las estructuras habitacionales de la judería altomedieval de la urbe leonesa. Presentamos los resultados parciales del análisis del mobiliario cerámico localizado durante la primera campaña de excavación desarrollada en el yacimiento, considerando tanto aspectos técnicos como formales o decorativos.

 

 

Análisis microestructural de cerámicas terra sigillata Hispánica mediante microscopía Electrónica.

 

Gómez Herrero, Adrián

Centro de Microscopía y Citometría, Univ. Complutense, Madrid; adriangh@pdi.ucm.es

Urones Garrote, Esteban

Centro de Microscopía y Citometría, Univ. Complutense, Madrid; adriangh@pdi.ucm.es

López Díaz, Ana Jesús

Dpto. de enxeñaría Industrial II, CIT, Univ. da Coruña, Ferrol; ajlopez@cdf.udc.e

Otero Díaz, Luis Carlos

Centro de Microscopía y Citometría, Univ. Complutense, Madrid; carlos1@quim.ucm.es

 

Con el fin de comprender el nivel tecnológico alcanzado en los talleres hispánicos de Terra Sigillata y para contrastar la microestructura específica del engobe de la Terra Sigillata Hispánica con productos de otras áreas de producción, en esta comunicación se presentan los resultados de caracterización mediante microscopía electrónica de cerámicas Terra Sigillata asignadas a los alfares de Tricio (La Rioja) y Andujar (Jaén). Las muestras se han analizado mediante microscopía electrónica de barrido, SEM, microscopía electrónica de transmisión, TEM, y técnicas asociadas; así como mediante difracción de rayos X. La combinación de la información aportada por estas técnicas ha revelado la naturaleza y distribución de los precipitados existentes en el engobe de las piezas, lo cual es de gran importancia en la caracterización de este tipo de cerámicas. Ambas muestras presentan partículas de Fe2-xAlxO3 (estructura tipo corindón) homogéneamente dispersadas en una matriz vítrea de SiO2-Al2O3. El ratio Si:Al de la matriz es diferente en cada caso, con un contenido más alto de Al en la muestra de Andujar. Pequeños cristales de espinela –Mg(Al,Fe)2O4– y Al2-xFexO3 han sido también detectados en ambos casos. Además una fase ilmenita (FeTiO3) y TiO2 (tipo rutilo) fueron observadas aunque con menor frecuencia.

 

Ý subir